فیروزه نیشابور

معدن فیروزه در 55 کیلومتری شمال غرب شهر نیشابور با طول جغرافیایی 58 درجه و 23 دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی 36 درجه و 30 دقیقه شمالی واقع است که 40 کیلومتر آن در مسیر جاده آسفالته نیشابور- قوچان و 15 کیلومتر آن راه فرعی می باشد. روستاهای معدن علیا و معدن سفلی که تأمین کننده نیروی انسانی آن می باشند به فاصله 3 کیلومتری از معدن قرار دارند. آب و هوای معدن معتدل بوده و در تمام طول سال بهره برداری از معدن صورت می گیرد.
بر اساس مدارک و شواهد تاریخی، سابقه بهره برداری از معدن فیروزه نیشابور به بیش از سه هزار سال قبل می رسد. استخراج معدن که به شکل فعلی از سال 1332 آغاز گردیده و تا سال 1353 توسط بخش خصوصی و از آن به بعد تا کنون در اختیار شرکت سهامی کل معادن ایران قرار گرفته است.
ویژگیهای زمین شناسی منطقه:
مجموعه سنگهای آتشفشانی شامل تراکیت، تراکی آندزیت، آندزیت، توف و ایگنمریت در سطح منطقه معدن فیروزه گسترش یافته اند. در این میان بخش اعظم سنگهای معدن از انواع توف ها و سنگ های آذرآواری تشکیل شده اند که به همراه گدازه های بالشی موجود مؤید فعالیت های آتشفشانی زیردریایی می باشند. بخش وسیعی از سنگهای منطقه معدن فیروزه تحت تأثیر دو مرحله آلتراسیون قرار گرفته اند که این دگرسانی ها نقش مهمی در تشکیل فیروزه داشته اند. در مرحله اول سنگهای نتطقه تحت تأثیر دگرسانی گرمابی مرتبط با محلول های گرمابی حاصل از فعالیت های ماگمایی بوده اند. مرحله دوم آلتراسیون از نوع سوپرژن و ناشی از فرآیندهای هوازدگی می باشند.
نفوذ محلول های گرمابی در سنگهای منطقه، علاوه بر دگرسانی گرمابی باعث تشکیل سولفیدهای آهن و مس گردیده است. با گذشت زمان، محتوای آلومینیوم، فسفر، آهن و مس این محلولها افزایش می یابد و نهایتاً در شکستگی ها و شکاف ها حفره های گدازه و فضاهای مناسبی که به دلیل وجود کانی های رسی حاصل از دگرسانی گرمابی سنگ، نفوذناپذیر شده اند، تجمع می یابند. عناصر موجود در سیالات با یکدیگر واکنش داده و تشکیل فیروزه را می دهند.
فیروزه در این منطقه به سه شکل کلی تشکیل شده که عبارتند از:
1- رگچه رگه: پرشدگی درزه ها و شکاف های سنگ
2- جانشینی: جانشینی فیروزه به جای فلدسپات ها، گاهاً آپاتیت که در اکثر موارد فیروزه های شجری را به وجود می آورند.
3- پرشدگی حفرات: رسوب در حفره های گدازه ای و یا حفرات و فضاهای ایجاد شده در زونهای شدیداً خرد شده.
در حال حاضر فعالیت استخراجی بصورت محدود در کارگاههای قدیمی چاه آبدار و قره دم متمرکز می باشد. تناژ سنگ فیروزه تولیدی به واسطه وجود یکسری محدودیت ها و مشکلات نظیر نیروی انسانی بسیار محدود و عدم وجود کارگاههای استخراجی مناسب در مقایسه با وضعیت تناژ تولیدی سالهای دور کم می باشد و بعضاً حتی از کیفیت پایین تری برخوردار است. کاهش تولید و کیفیت فیروزه استخراجی معدن جوابگوی بازار مصرف نبوده و رکود صنعت فیروزه تراشی را به دنبال داشته است و باعث رویکرد صاحبان صنعت فیروزه تراشی به فیروزه های مصنوعی و شیمیایی با کیفیت پایین تر شده است.
در حال حاضر دو طرح اکتشافی کوتاه مدت در تونل اصلی و تونل قره دم با نیروی انسانی و امکانات موجود در حال اجرا می باشد. چاه اکتشافی غارسبز با عمق 15 متر تقریباً در مرکز مجموعه تونل های غارسبز حفر گردیده است و دو تونل اکتشافی در کف آن با هدف دستیابی به کانی سازی های احتمالی فیروزه در زیرمجموعه کارگاههای استخراج شده غارسبز در حال پیشروی می باشند. سنگ فیروزه غارسبز از تناژ تولیدی و کیفیت نسبتاً خوبی برخوردار است. یکی از طرح های اکتشافی بزرگ و درازمدت که متضمن مطالعات و بررسیهای امکانپذیری فنی و اقتصادی می باشد، حفر تونلی با طول زیاد از پای دامنه کوه رئیش با هدف اتصال به تونل 70 متری چاه آبدار و ادامه آن در راستای تونل اصلی برای دستیابی به نواحی کانی سازی های احتمالی در زیر مجموعه کارگاههای مختلف تونل اصلی و غارهای قدیمی موجود می باشد.