نويسنده : سلطاني.ابوالفضل
مرجع : چهاردهمين همايش بلور شناسي و كاني شناسي ايران(جلد يك)

چکيده :
گرانيتوئيد بورنورد در شمال شرقي ايران مركزي رخنمون دارد. سنگهاي پلوتونيكي آن شامل توناليت، گرانوديوريت و گرانيت است كه با نفوذ در توالي هايي از متاولكانيك هاي تكنار از جمله لاواهاي ريوليتي- آندزيتي و توف همراه با تداخل هايي از ماسه و دولوميت، مجموعه اي از قديمي ترين سنگهاي زون تكنار را تشكيل ميدهند كه بر اساس اندك شواهدي از پتروگرافي، با ديگر مقاطع تيپ پركامبرين ايران (مانند گرانيت دوران) مقايسه مي شد. اما مطالعات ايزوتوپي به روش Rb-Sr بر روي نمونه هايي از ريوليت تكنار (كل سنگ) و نمونه هايي از گرانيت دوران (بيوتيت-كل سنگ) نشان داده است كه: 1) ريوليت تكنار در فاصله زماني 250 تا 190 ميليون سال قبل دگرگوني ناحيه اي خفيفي را متحمل شده است، 2) سن گرانيت دوران 5±175 ميليون سال است،[11.9] از طرفي ديگر طبق نقشه زمين شناسي كاشمر (مقياس 1:250000) بر اساس مقايسه پتروگرافي، براي گرانيتوئيد بورنورد در بخش مياني آن سن ترشياري و در بخش حاشيه اي آن سن پركامبرين تخصيص يافته است! اما جديدترين نقشه ماگماتيكي ايران[16] مجموعه ولكانيك-پلوتونيك تكنار را بدون اطلاعات ايزوتوپي، مزوزوئيك مي داند. لذا تعيين سن ايزوتوپي و منشأ گرانيتوئيد بورنورد موضوع بسيار جالبي در زمين شناسي ايران است.
در اين تحقيق آناليزهاي ايزوتوپي با دستگاه اسپكترومتر جرم (VG 354) در مركز تحقيقاتي CSIRO، سيدني استراليا انجام شد. مشاهدات زمين شناسي و پتروگرافي توأم با مطالعات ايزوتوپي به روش Rb-Sr و Sm-Nd بر روي نمونه هايي از بيوتيت-كل سنگ نشان ميدهد كه توده هاي نفوذي درگرانيتوئيد بورنورد حداقل طي دو مرحله (episode) جايگزين شده اند. اين توده ها در بخش مياني گرانيتوئيد، داراي رنگ تيره، عمدتاً شامل گرانوديوريت و ندرتاً توناليت با تركيب مافيك تا فلسيك هستند. گرانوديوريت معرف بخش مياني، سن هاي ايزوتوپي 8/152و 3/1±6/145 ميليون سال را نشان ميدهد كه بيانگر قديمي ترين فعاليت پلوتونيكي زون تكنار درزمان ژوراسيك پاياني (Tithonia) تا مرز كرتاسه است. در بخش حاشيه اي گرانيتوئيد، توده هاي نفوذي همگي از جنس گرانيت روشن (صورتي كمرنگ) با تركيب بسيار فلسيك و بصورت گسترده رخنمون دارند. نتايج آناليز نمونه هايي از گرانيت روشن، سن هاي ايزوتوپي1/1± 8/123 تا1±8/111 ميليون سال را نشان ميدهد كه مي توان گفت بخش اصلي و عمده گرانيتوئيد بورنورد در كرتاسه آغازين (Aptian) جايگزين شده است.
ژئوشيمي ا يزوتوپهايSr و Nd بر دو مرحله اي بودن نفوذ گرانيتوئيد بورنورد دلالت دارند، بطوريكه نسبتهاي ايزوتوپي 87Sr/86Sr منشأ براي نمونه هاي گرانوديوريت پايين و در محدوده 70757/0 تا 72153/0 ولي براي نمونه هاي گرانيت، اين نسبتها بسيار بالا و در محدوده 73622/0 تا75008/0 است. مقاديرNdε مربوط به نسبتهاي ايزوتوپي فوق از41/1- تا 20/5- متغير است. بالا بودن نسبتهاي ايزوتوپي87Sr/86Sr منشأ و نيز نسبتهاي 147Sm/144Nd (10868/0 تا 16052/0) همراه با منفي بودن مقادير Ndε نشان ميدهند كه ماگماهاي سازنده گرانيتوئيد بورنورد از ذوب بخشي پوسته قاره اي قديم كه بسيار تفزيق يافته و از نظر ايزوتوپي متحول شده است، منشأ گرفته اند.
بطور خلاصه، طبق آناليزهاي ايزوتوپي سن گرانيتوئيد بورنورد ژوراسيك پاياني-كرتاسه آغازين است كه تأييدي بر نقشه جديد ماگماتيكي ايران است، زمان نفوذ آن با گرانيتهاي شمال شرقي ايران از جمله مشهد، تربت جام و ايراكان قابل انطباق است، آثار دگرگوني در آن وجود ندارد، زمان جايگيري آن پس از دگرگوني متاولكانيك هاي تكنار بوده است، جايگزيني آن در زمان كوهزايي سيمرين پسين ناشي از فرورانش نئوتتيس به زير ايران مركزي بوده است كه اين كوهزايي با نبود رسوبگذاري در البرز و دگرشيبي زاويه اي در رسوبات ژوراسيك-كرتاسه ايران مركزي شناخته مي شود.
نمايه‌ها : چینه شناسی