نويسنده : معاف پوريان، غلامعلی؛ پور‌معافی، محمد؛ وثوقی عابدينی، منصور ؛ امامی، محمد هاشم؛ جان‌نثاری، محمد‌رضا؛ پارمن، استفان
مرجع : فصلنامه علوم زمين، شماره 72، صفحه:9-24
سال انتشار : 1388

چکيده :

رخنمون‌های پراکنده متشکل از سنگ‌های فرامافيک- مافيک و ميان لايه‌های رسوبی در شمال خط‌واره فريمان - تربت جام را به طور عمده در مناطق باختر مشهد، خاور فريمان و شمال تربت جام در منطقه آق دربند می‌توان ملاحظه کرد. مطالعه اين سنگ‌ها در خاور فريمان،� شواهد صحرايی، مانند وجود سيماهای بالشی و برشی را ارائه کرد که از ماهيت آتشفشانی تا کم‌ژرفاى اين سنگ‌ها حکايت دارد، ضمن آن که مشــاهده انـواع بافـت‌های نامتـعادل شـامل اوليـوين‌ها و پيروکسـن‌هاى کشـيده و توخالی، به صورت بافت پيروکسن اسپينيفکس و بافت اوليوين ميکرو اسپينيفکس، به ترتيب در سنگ‌های مافيک و فرامافيک و همچنين حضور شيشه بر همين اساس توضيح داده می‌شود. بنابراين ماهيت آتشفشانی تا کم‌ژرفاى اين سنگ‌ها آشکار بوده و با توجه به معيارهای زمين‌شيميايی تعريف شده توسطIUGS در خصوص انواع سنگ‌های آتشفشانی غنی از MgO نمونه‌های فرامافيک- مافيک خاور فريمان را می‌توان به ترتيب در رديف سنگ‌های کماتئيتى، پيکريتی و بازالتی قرار داد. تفاوت‌های اساسی ديده شده در زمينه زمين‌شيمی اين سنگ‌ها مانند نسبت‌های مختلف بين عناصر ناسازگار نامتحرک و الگوهای متفاوت تغييرات REE و عنکبوتی را� نمی‌توان صرفاً بر اساس اختلاف در شرايط و درجه ذوب بخشی يک منبع گوشته‌ای يکنواخت و يا� فرايندهایAFC توضيح داد. بنابراين وجود يک منبع گوشته‌ای ناهمگن و يا سازوکار ذوب ديناميک را در اين زمينه می‌توان محتمل دانست. علاوه بر ناهمگنی ذکر شده که با انگاره منبع پلوم گوشته‌ای قابل توجيه است، نسبت‌های عناصر ناسازگار� نامتحرک مانند (Nb/Th)N در برابر (Nb/La)N و Nb/Th در برابرZr/Y� را که به نسبت‌های ديده شده در بازالت‌های مربوط به جايگاه دشت‌های اقيانوسی(OPB) شباهت دارد و همچنين موقعيت نمونه‌ها در نمودار نسبت Zr/Y در برابر Nb/Y که بالاتر از خط ∆Nb قرار می‌گيرند را بر همين اساس يعنی نقش پلوم گوشته‌ای در سنگ‌زايى سنگ‌ها می‌توان توضيح داد. در اينجا، پيدايش بافت‌های نامتعادل نيز به فروتافت(Undercooling) ماگماهای فراتافته نشأت گرفته از پلوم گوشته‌ای در حال صعود و نيز رشد سريع بلورها نسبت داده مى‌شود. اين استدلال با داده‌های موجود در خصوص شيمی بلورهای اوليوين مبنی بر ميزان بالاى oF که تا حداکثر 0.93 در يک نمونه کماتئيتى بالغ می‌شود و از وجود مذاب‌های والد دما بالا و سرشار از MgO� حکايت داشته، مطابقت می‌کند. بر اين اساس، مقدار MgO ماگمای والـد در حدود� %� 23/74 و دمای آن بيـن Cº� 1470تـا Cº 1535برآورد مى‌شود. مقادير ذکر شده فراتر از حدی است که از يک محيط وابسته به فرورانش و يا حتی مورب عادی انتظار می‌رود و بيشتر با دمای حاکم بر محيط‌های مرتبط با نقاط داغ و متأثر از پلوم‌های گوشته‌ای شباهت دارد.

نمايه‌ها : مافيك