نويسنده : قرباني ، قاسم ؛وثوقي عابديني ، منصور
مرجع : فشرده مقالات دومين همايش انجمن زمين شناسي ايران
سال انتشار : 1377

چکيده :
شهرستان بيرجند در 485 کيلومترى جنوب شرق مشهد واقع است. مناطق مورد مطالعه در شرق و جنوب شرق شهرستان بيرجند قرار دارند. راه دسترسى به رخنمون هاى مورد نظر جاده آسفالته بيرجند_ سربيشه مى باشد.
در مطالعات ميکروسکوپى، سنگهاى نئوژن _ کواترنر اين نواحى از بازالت، آندزيت و داسيت و عمدتاٌ از آندزيت و داسيت تشکيل شده اند و از نظر کانى شناسى و سرى سنگى مطابقت با سنگهاى کالک آلکالن مناطق فرورانش دارند. کانيهاى اصلى تشکيل دهنده سنگها شامل پلاژيوکلاز و پيروکسن و فراوانترين فنوکرسيت ها از نوع پلاژيوکلاز مى باشند و معمولاٌ داراى ساختمان منطقه اى منطقه اى از نوع معمولى هستند. در بعضى بلورها يک منطقه داخلى همگن و در اطراف آن بخشى سرشار از انکلوزيون بصورت لکه هايى پراکنده اند. پيروکسنها از نوع ارتوپيروکسن و کلينوپيروکسن مى باشند. ترکيب ارتوپيروکسنها از انستاتيت تا هيپرستن مى باشد و معمولاٌ در خميره سنگ تا اندازه هاى ريز نيز وجود دارند. بطور کلى در خميره سنگهاى آتشفشانى سرى کالکوآلکالن هميشه ارتوپيروکسن حضور دارند (کونو، 1950). بافت سنگها پورفيريک يا هيالوپورفيريک مى باشند و بنابراين همه خصوصيات ذکر شده متناسب با کالک آلکالن بودن آنهاست.
نامگذارى سنگها براساس روشهاى مختلف طبقه بندى از جمله دياگرام هاى مجموع آلکالن در مقابل سيليس و دياگرام SiO2 در مقابل Zr/SiO2 همديگر را تاييد مى کنند و در بررسى و مطالعات ژئوشيميايى براساس دياگرامهاى مختلف از قبيل دياگرامهاى اکسيدهاى اصلى در مقابل سيليس، اکسيدهاى اصلى و عناصر کمياب در مقابل ضريب تفريق و عناصر اصلى و کمياب در مقابل عناصر کمياب Zr, Sr, Rb, Y, V و... مشخص مى نمايد که اين سنگها از نظر ژنتيکى بهم مربوط بوده و سنگهاى اسيدى (داسيت) در اثر تبلور تفريقى سنگهاى حد واسط (آندزيت) بوجود آمده اند. از تجزيه هاى نمونه هاى اوليوين بازالتى منطقه مود (33 کيلومترى شرق بيرجند) باسن اوليگوسن که از نظر چينه شناسى در زير نمونه هاى آندزيتى و داسيتى منطقه مود- سربيشه قرار دارند (خراسانى 1982) استفاده کرده ايم تا احتمالاٌ بتوانيم به ارتباط بين آنها پى ببريم. از بررسى دياگرامها مشخص مى شود که سنگهاى آندزيتى و داسيتى حاصل تفريق ماگماهاى سنگهاى بازالتى مود نيستند. بين سنگهاى آندزيتى و داسيتى يک روند تفريق منظم و معمولى وجود دارد ولى اين سنگها بطور مجزا از سنگهاى بازالتى مود قرار مى گيرند و براساس روابط عناصر کمياب نيز مشخص مى شود که آنها حاصل تفريق ماگماى بازالتى مود نيستند.
مجموعه بررسى هاى ژئوشيميايى بر روى تجزيه هاى نمونه هاى مناطق مورد مطالعه نشان مى دهد که سرى ماگمايى آنها بر طبق دياگرام هاى مختلف و بالاخص دياگرامهاى مجموع آلکالن در مقابل سيليس، AFM و FeO در مقابل FeO/MgO، دياگرام Nb در مقابل Zr و...، در قلمرو سريهاى کالک الکالن و غنى از پتاسيم قرار مى گيرند. آز آنجايى که در حال حاضر سنگهاى کالک آلکالن محدود به مناطق فرورانش مى باشند، لذا سنگهاى مورد مطالعه را با سنگهاى اين مناطق مقايسه کرده ايم. در مقايسه عناصر اصلى و کمياب مناطق مورد مطالعه با زونهاى فرورانش مشخص مى شود که آنها مشابهت بيشترى با زونهاى حاشيه قاره ى فعال دارند. بررسى موقعيت سنگهاى مورد مطالعه در دياگرام AFM نشان مى دهد که اين سنگها همانند سنگهاى کالک آلکالن غنى شدگى از آهن نشان نمى دهند و بيشتر از روند تفريق سنگهاى کاسکاد و شيلى تبعيت مى کنند. از مقايسه ميانگين ترکيب شيميايى آندزيت ها و داسيت هاى مناطق مورد مطالعه با آندزيت هاى کوهزايى و غير کوهزايى و داسيت هاى کوهزايى مشخص مى شود که آندزيت هاى مناطق مورد مطالعه شباهت بيشترى با آندزيت هاى آند دارند و از انواع غيرکوهزايى کاملاٌ مجزا هستند و داسيت ها نيز مشابهت زيادى به داسيت هاى آند مرکزى دارند و بطور کلى بيشتر مشابه مناطق حاشيه قاره اى مى باشند.
بر اساس دياگرامهاى مختلف تکتونوماگمايى از جمله دياگرامهاى: Zr-Y.3، Ti/100، TiO2-Zr Nb-SiO2 و Ta-Tb-Hf/3 و... موقعيت تکتونيکى سنگهاى آندزيتى و داسيتى و همچنين بازالتهاى مود در قلمرو زونهاى فرورانش قرار مى گيرند.
الگوهاى عنکبوتى (Spider diagrams) سنگهاى بازالتى و آندزيت بازالتى مود براساس دياگرام هاى سان (1980)، تامپسون (1984) و پيرس (1983) مشابهت زيادى با مناطق تکتونيکى زونهاى فرورانش حاشيه قاره اى نشان مى دهند.
با توجه به بررسى هاى سنگ شناسى، ژئوشيميايى، دياگرام هاى تکتونوماگمايى و دياگرام هاى عنکبوتى، موقعيت تکتونيکى سنگهاى مورد مطالعه در قلمرو زونهاى فرورانش قرار مى گيرند ولى با توجه به وجود ماگماهاى کالک آلکالن در مناطق تکتونيکى فشارى لغزشى و گسل هاى امتداد لغز و مشابهت سيستم هاى تکتونيکى حاکم بر شرق ايران با اين مناطق و پيچيدگى زمين شناسى اين قسمت از ايران زمين مسلماٌ نمى توان صرفاٌ با داده هاى ژئوشيميايى مدلى از مدلهاى گوناگون ارائه شده براى شرق ايران را به يقين تاييد و يا رد نمود و مسلماٌ هنوز احتياج به بررسى هاى دقيق زمين شناسى تکتونيکى و پترولوژى مى باشد.
(لازم به ذکر است که تجزيه شيميايى نمونه ها در کشور آلمان انجام گرفته است.
نمايه‌ها : ولكانيسم