مطالعات مقدماتي رخداد آزبست آبي در گنبدهاي نمكي اطراف حاجي آباد

در گنبدهای نمکی کوه چاهها و گهکم که در اطراف حاجی آباد (استان هرمزگان) قرار دارند، نوعی آمفیبل قلیایی آبی رنگ کشف گردید که مطالعات نگارنده ثابت نمود که این آمفیبل از نوع Magnesioriebckite می باشد. این آمفیبل در یک دسته شکاف متقاطع در ماسه سنگهای آرکوزی، مارنهای دولومیتی و دولومیتهای رس دار و در منطقه بلافصل تماس سنگ نمک با واحدهای مختلف سری هرمز (پرکامبرین بالایی تا کامبرین زیرین) تشکیل شده است. این آمفیبل همراه یک نوع پیروکسن سدیک (Aegirine) در اثر پدیده های متاسوماتیکی از واکنش سیال گرم CINa بر روی ماسه سنگها و دولومیت ها و مارنهای دولومیتی سری هرمز تشکیل شده است. درجه حرارت سیال گرم غنی از CINa حداقل 300 درجه سانتیگراد و حداقل فشار مؤثر در واکنشهای متاسوماتیکی 3 کیلوبار بوده است.
نوعی از این آمفیبل آبی رنگ بسیار سبک بوده، بافت نمدی داشته و دارای الیاف قابـل انعطاف و بسیــار ریـز و بلند می باشـد بطوریکه می توان آن را نوعی آسبست آبی نامید.
سایر انواع این آمفیبل ترد و شکننده بوده و برای آن فعلاً نمی توان مورد استفاده صنعتی خاصی را پیشنهاد نمود. ذخیره نوع آسبستی آمفیبل آبی مذکور به نسبت سایر انواع ناچیز و بصورت توده های کم حجم در سطح گنبد نمکی پراکنده می باشند. به علت انحلال نمک حفره های بسیار زیادی در گنبد نمکی کوه چاهها ایجاد شده که عملیات راه سازی استخراج آسبست مذکور را مواجه با اشکالات بسیار زیادی نموده و ابداً مقرون به صرفه نمی باشد.
کشف این ماده معدنی در سایر گنبدهای نمکی اطراف حاجی آباد مانند گنبدهای نمکی اطراف گهکم این نوید را می داد که آسبست زائی در همه گنبدهای نمکی جنوب عمومیت داشته باشد. لذا جا داشت که اکتشافات در تمام گنبدهای نمکی جنوب به مرحله اجرا درآید ولی به امید آنکه این ماده معدنی با کیفیت خاصی که دارد (وزن مخصوص کم، الیاف بلند و ریز و قابل انعطاف) شاید بتواند در صنایع نسوز، عایق مورد استفاده خاصی پیدا کند و ارزش آن چنان باشد که بتوان دست به استخراج آن زد، انجام اکتشافات اصولی این ماده معدنی موکول به انجام مطالعات صنعتی آن شد.
مطالعات علمی گنبدهای نمکی کوه چاهها و گهکم نتایج علمی بسیار پر ارزشی داشت که شاید بتوان با تکیه بر آنها کلیه استعدادهای معدنی گنبدهای نمکی جنوب ایران را مورد یک ارزش یابی مجدد قرار داد. نتایج کلی این مطالعات به قرار زیرند:
1- بسیاری از گنبدهای نمکی به احتمال قوی در حالت گرم و سیال و با سرعت زیاد در محل فعلی جای گرفته اند.
2- بسیاری از آنها به احتمال بسیار قریب به یقین بر روی ساختمانهای آتشفشانی عمیق از نوع Pipe یا Diaterme بنا نهاده شده اند.
3- ساختمانهای آتشفشانی عمیق بر روی گسل های شمالی- جنوبی که یکی از عمده ترین و بارزترین روندهای ساختاری پی سنگ ایران- عربستان است بنا نهاده شده اند.
4- در تشکیل این ساختمانهای آتشفشانی ماگماهایی دخالت داشته اند که از فاز گازی مخصوص Cl- غنی بوده و از نظر ترکیب نیز قلیایی (مخصوصاً غنی از CINa) بوده اند. مایع باقیمانده مراحل انتهایی تفریق این ماگما بصورت ماده مذاب CINa بوده است.
5- فوران این ماگما از داخل گسل های شمالی- جنوبی باعث تشکیل Salt Glacier شده و نظریه (1966) Gussow را در این مورد تأیید می نماید. انفجار همین ماگمای غنی از CINa بصورت توف ها و بمبها و خاکسترهای نمکی و تخریب آنها باعث تشکیل نهشته های نمکی سری هرمز گشته که بعداً در اثر حرکات گریز از مرکز و ثقل فشارهای تکتونیکی بصورت جامد سیلان نموده و بعضی از گنبدهای نمکی جنوب را به وجود آورده اند.
توضیح آنکه بسیاری از گنبدها در حقیقت آتش فشانهای نمکی هستند که مواد مذاب CINa از داخل شکافها و معبرهای خاص به سطح زمین رسیده است.
6- کانسارهای آهن و اورانیوم، فسفات، عناصر کمیاب مانند Ce و La و Y و آسبست آبی به احتمال بسیار قوی در هاله متاسوماتیکی ماگماهای غنی از CINa به وجود آمده اند.
از تخریب هین هاله های دگرگونی و خاکسترهای آتشفشانی مواد معدنی مذکور می توانند در سری هرمز بصورت رسوبی تمرکز یابندو ذخیره های قابل استخراجی را به وجود آورند.
نتایج علمی این مطالعات انگیزه ای بسیار قوی برای مطالعه مسائل علمی زمین شناسی و منابع معدنی گنبدهای نمکی جنوب ایران ایجاد می نماید. اطمینان دارد که نتایج این مطالعات نکات بسیار زیادی را برای زمین شناسی ایران و جهان در زمینه شیوه جاگیری گنبدهای نمکی و منابع اقتصادی آن روشن خواهد نمود.