سيارة سبز- آبي ما در منظومه شمسي ويژگي خاصي دارد : سرشار از "رنگ" است. انسان كه در روح نامحدود خود در جستجوي تكامل و بلندي است، از زيبايي و شكوه هزاران رنگ در طبيعت استفاده كرده تا فرهنگ، تمدن و انديشهاش را غنا بخشد. بهراستي زمين تك رنگ يا سياه و سفيد چقدر بيروح بود. سپاس آن يگانه را كه در هر رنگ، گنجينهاي شگفت به انسان هديه كرده است.
زماني كه مردمان اوليه شروع به نقاشي غارها و يا زينت خودشان كردند، مجبور نبودند به دنبال رنگ بگردند. آنها با خرد كردن سنگ هاي محلي و مخلوط كردن پودر آنها با چربي حيوانات، طيف وسيعي از رنگها را بهدست ميآوردند. رنگ، از قديميترين اختراعات بشر است. شما هم ميتوانيد با خرد و نرم كردن كمي از گونههاي مختلف سنگ و خاك، به دست آوردن رنگهاي جديد راتجربه كنيد.
تنوع رنگ در يك مادة معدني:
بسياري از كانيها، همواره با يك رنگ مشخص و ويژه در سطح زمين يافت ميشوند كه اين خصوصيت براي شناسايي آنها بسيار مفيد است. در مقابل، بعضي از آنها، رنگهاي گوناگوني را در طبيعت به خود ميگيرند. به عنوان مثال، شما ميتوانيد تورمالين- Tormaline را به رنگ هاي سياه، قهوه اي، صورتي، سبز و آبي در طبيعت ببينيد.
سرنخ رنگها:
ساده ترين راهي كه ميتوانيم رنگ حاصل از يك كاني يا مادة معدني را مشخص كنيم، اين است كه نمونه را بر روي كاغذ زبر و سفيدي بكشيم و اثر آن را بررسي كنيم. بسياري از مواد معدني، خط رنگي واضحي بر جا مي گذارند كه گاهي به رنگ مادة اصلي است و گاهي هم نه. اما تركيباتي هم وجود دارند كه در اثر سايش به پودر سفيدي تبديل ميشوند و عملا رنگي از خود برجا نمي گذارند.
اگر شما هم به رنگهاي طبيعي علاقمنديد، بياييد با چند نمونه از رنگ هاي معدني معروف آشنا مي شويم:
رنگ مايههاي خاكي:
هنرمندان قديمي از خاكهاي رسي_ Clays، در نقاشيهاي خود زياد استفاده مي كردند. رسها مزاياي زيادي دارند از جمله اينكه در همه جا يافت ميشوند، نرم هستند و رنگ هاي گوناگوني ايجاد ميكنند. رنگ هاي حاصل از اين تركيبات، اغلب قهوه اي و سبز بيحالت است.
سايههاي سفيد:
اولين رنگدانة سفيد، گچ (CaSO4.2H2O ) بوده هر چند در بعضي مناطق، استفاده از كائولن
( رس چيني ) (Al4(Si4O10)(OH)8 ) هم براي تهية رنگ سفيد رايج بوده است. امروزه كانيهاي تيتانيوم دار مانند ايلمينيت(FeTiO2 ) يا روتيل(TiO2 ) براي تهية رنگهاي سفيد استفاده ميشوند.
به سياهي زغال:
غارنشينان اوليه، از زغال چوب استفاده ميكردند تا طرحهاي خود را با حاشيههاي تيره تزئين كنند. هنوز هم هنرمندان از گرافيت استفاده هاي فراوان ميبرند.
رنگ مايه هاي پوستي:
خاك هاي هماتيت دار- Hematite(Fe2O3 ) ، منبع رنگهاي قرمز- قهوه اي به شمار ميآيند. هماتيت در بين كلية موادي كه براي توليد رنگ استفاده مي شوند، از همه مشهورتر است. رد پاي هماتيت را در تمام تاريخ بشر ميتوان يافت. هماتيت رنگ مناسبي دارد، فراوان است، به سادگي نرم ميشود و از همه مهمتر اينكه سمي نيست. در مقبرة توت انخ آمون، در كنار تمام جواهرات و اشياء بي نظيرفرعون مصر، يك جعبة كوچك نقاشي به دست آمد كه تصور مي شود فرعون مصر در كودكي از آن استفاده ميكرده است. در آن مجموعهاي از پودرهاي رنگي شامل پودر گچ، زرنيخ، مالاكيت و هماتيت يافت شد.
طلاي ساده لوحان:
هنرمندان قرون وسطي، از زرنيخ زرد- Orpiment (As2S3) ، استفاده مي كردند تا رنگ هاي زيادي از آن درست كنند. رنگ آن به تنهايي، اثري مانند طلا بر جا ميگذاشت. شباهت اين تركيب با طلا بهقدري بود كه بعضي از كيمياگران آن عصر، سعي كردند تا از اين نمونه طلا استخراج كنند. به همين دليل آن را طلاي سادهلوحان مينامند.
سبز درخشان:
مالاكيت- Malachite (Cu2(OH)2CO3 ) با داشتن مس در تركيب خود، رنگ عالي از سبز ايجاد ميكند. اولين استفاده از آن مربوط به دوران برنز و در مصر باستان بوده است. روسها به جاي مالاكيت از دياوپتاز- Dioptase (Cu6(Si6O18).6H2O ) استفاده ميكردند كه در سيبري فراوان بود. اين تركيب، سبز درخشان و زيبايي ايجاد ميكند.
نارنجي مصري:
حدود 1500 سال پيش مصريها نخستين كساني بودند كه از خرد كردن زرنيخ قرمز- Realgar (AsS ) رنگ نارنجي را به دست آورند. زرنيخ ، تركيبي ارسنيك دار است و در رسوبات چشمههاي آب گرم يافت مي شود.
آبي كلاسيك:
آزوريت Azurite (Cu3(OH)2(CO3)2 ) نيز تركيبي از مس است و يكي از قديمي ترين و بهترين رنگدانههاي آبي است كه انسان از قديم ميشناخته. اين تركيب معمولا نرم است ومخصوصا براي تهية رنگ با كيفيت عالي و ممتاز استفاده ميشود.
شنگرف طبيعي:
امپراطوران چين از قرمز روشن شنگرف - Cinnabar (HgS ) براي نوشتن نامههايشان استفاده مي كردند. هنرمندان قرون وسطي، ترجيح ميدادند كه از شنجرف- Cinnabar به جاي زرنيخ استفاده كنند. بهطوري كه اين تركيب در همه جا فراگير شد
آبي گرانبها:
اولين بار پارسي ها از پودر ظريف و عالي لاجورد- Lapis Lazuli (6](SO4,S,Cl2) (Na,Ca)9[Al(SiO4)) استفاده كردند تا آبي كاملي از رنگ درياهاي عميق به دست آورند. لاجورد به دليل گرانبها بودن، كمتر از آزوريت استفاده ميشد. در اين تصوير قرون وسطايي از مريم مقدس، از اين رنگ استفاده شده است.
تـهية مواد رنگي غير سمي:
وجود عناصري مانند ارسنيك و جيوه، سبب سمي بودن بعضي از رنگ هاي معدني ميشوند. با پيشرفت علم شيمي، محققان در صدد هستند تا تركيباتي متفاوت و بي خطررا جايگزين اين نمونهها كنند. به عنوان مثال، سولفوسلنيد كادميوم رنگ هاي بينظيري از قرمز شفاف تا نارنجي پرتقالي و زرد قناري ايجاد ميكند اما به خاطر داشتن كادميوم سمي است و مشكلات ريوي، كليوي و حتي سرطان را سبب ميشود. به همين دليل محققان آلماني، مخلوطي به نام" Perovskite" را معرفي كردهاند. آنها از تركيب عناصر كلسيم، لانتانيوم ، اكسيژن، نيتروژن و يا تركيب تانتاليوم، اكسيژن و نيتروژن، اين رنگدانه ها را به دست آوردهاند. از اين رنگدانهها در تهية رنگ براي شيشههاي رنگي، سراميك و صنايع پلاستيك استفاده ميشود. اين تيم تحقيقاتي معتقد است وجود عناصري مانند اكسيژن و نيتروژن، سبب تغيير طول موج نور هاي جذب شده ميشوند و بنابر اين ميتوان با تغيير نسبت اكسيژن يا نيتروژن در يك نمونه، طيف وسيعي از رنگها را بهدست آورد.
رنگهاي معدني در دنياي امروز:
بسياري از رنگدانههاي معدني امروزه از حرارت دادن تركيباتي نظير كبالت و آلومينيوم در دماي بيش از 2000 درجه فارنهايت و به مدت طولاني، حاصل ميشوند. بالا بودن قيمت مواد اوليه و هزينة زياد لازم براي آماده سازي بعضي از آنها مانند رنگ هاي حاصل از كبالت و كادميوم، قيمت آنها را نسبتا گران ميكند. امروزه بسياري از رنگ ها را با مخلوط كردن رنگ هاي ديگر، با نسبتهاي متفاوت بهدست ميآورند. مانند رنگ هاي بنفش و ارغواني.
تهيه كننده: سحرناز تاجبخش
E-mail : info [at] gsinet [dot] ir