زندگي در اقيانوسها

شرايط عمومي زيست در اقيانوس جهاني:

زندگي در كره ما در اقيانوس بوجود آمده و سپس به خشكي انتقال يافته است. آب بعنوان محيط زندگي موجودات آبزي بهترين مايعي است كه ميتوان تصور كرد. از خواص بسيار مساعد آب براي آبزيان خواص زير، شايان توجه مي باشند:
1 ـ حرارت مخصوص آب زياد است، بنابراين گرم وسرد شدن بتدريج انجام مي گيرد و اين، عامل مثبتي براي موجودات زنده مي باشد.

2 ـ بر خلاف ساير اجسام ( به استثناء چدن و بعضي ديگر ) آب در صورت انجماد بجاي انقباض، بميزان 9 درصد انبساط حاصل مي كند. اگر آب هنگام انجماد منبسط نمي شد و به سطح نمي آمد بلكه ته نشست ميشد، بسياري از درياها، درياچه ها، رودخانه ها و غيره بويژه در مناطق سرد تا ته منجمد مي‌شدند.

3 ـ آب حلالي بهتر از هر مايع ديگر ميباشد. در آب دريا و آب شيرين مقداري املاح حل شده اند كه بدون آنها زندگي جانوران و گياهان آبزي مقدور نميشد. خواص الكتروليتي آب نيز مهم است. يونهاي املاح كه بحالت محلول در آب يافت ميگردند در فعل و انفعالات شيميايي اعم از داخل بدن موجودات جانوري و يا در خارج آنها ( در محيط آب) شركت مي نمايند.

4 ـ آب قسمت مهمي از تركيبات شيميايي را كه در بافت زنده يافت ميگردد، تشكيل مي دهند. مثلا دو سوم وزن بدن انسان آب است. مانند خشكي ( زمين )، در دريا نيز پايه زنجير غذايي موجودات زنده را گياهان كلروفيلدار تشكيل مي دهند ، زيرا آنها  هستند كه از مواد معدني غذاي آلي ميسازند و بقيه موجودات از غذاي آماده تغذيه مي نمايند. ميتوان يك زنجير غذايي ساده را در دريا بدين قرار آورد: پلانكتن گياهي ( فيتوپلانكتن ) ـ پلانكتن جانوري ( زوئو پلانكتن) ـ ماهي ـ انسان.

گياهان دريايي به دو قسمت تقسيم مي گردند : فيتوپلانكتن‌ها كه جلبكهاي تك ياخته اي ميكروسكوپي هستند و گياهان پر ياخته ( ماكروفيت Macrophytes ). فيتو پلانكتن اهميت اساسي دارد و شامل بيش از 99 در صد تمام زندگي گياهان مي باشد. قسمت عمده ماكروفيت ها جلبك هاي پر ياخته اند اينها نيز به استثناء برخي ، مانند فيتوپلانكتن ، فتوسنتز انجام مي دهند، علاوه بر اينها ؛ در سواحل اقيانوسها در مناطق معتدله گياهان گلدار نيز يافت مي گردند كه بطور ثانوي دريا را محل سكونت خود قرار داده اند و گاهي چمن هاي زير آبي تشكيل  ميدهند( بويژه Zostera ). موجودات جانوري در تمام ضخامت ( ارتفاع) اقيانوس اعم از طبقات مختلف آب و ته اقيانوس وجود دارند ولي انتشار گياهان از سطح تقريبا تا عمق 200 متر است كه حد جذب حداقل مقدار نور خورشيد جهت رشد فيتوپلانكتون مي باشد. در آبهاي ساحلي كه داراي مواد معلق بمقدار قابل توجه و برنگ تيره هستند نور خورشيد جهت رشد  سريعا جذب مي شود و حداقل مقدار نور مورد نياز براي رشد فيتوپلانكتن ممكن است در عمق 5 يا 10 متر باشد ولي در آبهاي اقيانوسي كه شفافند مي تواند تا 200 متر نفوذ كند، منطقه ايكه نور كافي براي رشد گياه دارد منطقه روشنايي (Photic zone) ناميده ميشود. در داخل اين منطقه فيتوپلانكتن بكمك ذرات سنتز كننده خود انيدريدكربنيك را در آب به ماده گياهي تبديل ميكند ( فتوسنتز ). انيدريد كربنيك هميشه بحد وفور موجود است. گياه در حال رشد مواد لازم را نيز از آب مي گيرد فقط بعضي از مواد خيلي لازم مانند فسفات ها و نيترات ها كه املاح غذايي اقيانوس ناميده مي شوند اغلب اوقات كم بوده و ممكن است عامل محدود كننده باشند.

 

آبزيان پلاژيك وبنتوس:
شرايط زيست در نواحي مختلف متفاوت مي باشند و از اين نظر دو ناحيه زيست (Biochor) تشخيص داده ميشوند: ته آب دريا Benthic و طبقات آب يا Pelagic . خود بنتيك به دو بخش Littoral و Abyssal تقسيم ميگردد. از اين بخشها اولي آن قسمت از ته آب است كه در اعماق تا 200 متر قرار دارد و دومي در اعماق بيش از آن واقع گشته است پلاژيك هم به دو بخش تقسيم ميگردد: نريتيك (Neurtic) و اقيانوسي(Oceanic) اولي ضخامت (طبقات ) آب است كه روي ليتورال قرار گرفته و توسط نور خورشيد روشن مي شود و دومي بقيه قسمتهاي ضخامت( طبقات ) آب را شامل است. جانوران و گياهان آبزي نيز از لحاظ زيست كه در آن بسر مي برند بر دو قسمت بزرگ تقسيم مي شوند : پلاژيك و بنتوس (Benthos) .
پلاژيك ـ موجودات زنده كه در توده يا ضخامت (طبقات) آب دريا مخصوصا در طبقات بالا بسر مي برند و با ته مربوط نيستند . جانوران و گياهان پلاژيك بنوبه خود به دو قسمت يعني پلانكتون (Plankton) و نكتون (Nekton) بخش مي گردند. بنتوس جانوران و گياهان ته دريا مي باشند . بنتوس نيز بر دو بخش مي شود : ساحلي(ليتورال) و اعماق زياد نظر به اهميت موضوع در پائين بعضي مطالب اساسي راجع به پلانكتون و نكتون و بنتوس ذكر مي شود.

پلانكتونها ـ موجودات اكثرا بسيار كوچك مي باشند، توده آب را مسكون مي سازند و توسط جريانات آب و امواج غير فعالانه تغيير مكان مي دهند . اين موجودات يا استعداد حركت مستقل ندارند يا خيلي كم دارند و نمي توانند مانع از برده شدن توسط جريان ها و امواج آب شوند. در تركيب پلانكتن ، گياهان و جانورن واردند . پلانكتن گياهي (Phytoplankton) كه احتياج به نور خورشيد دارد. ، در طبقه بالا متمركز ميشود ولي پلانكتن جانوري (Zooplankton) در تمام طبقات آب آبگير توزيع يافته است. تنوع پلانكتن در دريا به مراتب غني تر از آبهاي شيرين است. اندازه موجودات پلانكتني بسيار مختلف مي باشد: از چند ميكرون ( باكتريها)تا 2 متر (مدوزCyanea )  . فرمولهاي گياهي پلانكتن تقريبا همگي تك ياختگان گياهي ميكروسكوپي هستند. بيش از همه دياتومه ها (Diatomea) مي باشند . دياتومه ها جلبكهايي هستند كه در صدف ويژه سيليسي شبيه به جعبه سرپوشدار جاي گرفته اند.

زئوپلانكتن: گلوبيژرين (Globigerina) از فورامينيفرها شعاعيان( (vhnd,gvih، بعضي مژه دارن ، ازتاژكد اران (Noctiuca) كيسه تنان ، لاروهاي كرمها و بعضي فرمهاي ديگر بويژه خرچنگيان (Crustacea) بسيار مهمند مانند خرچنگيان پست كوپه پدا وكلاد وسراويالارو خرچنگها (ميگووكراب) . كوپه پدها قسمت عمده زوئوپلانكتن دريا را تشكيل ميدهند. تخمها و لاروهاي بسياري از ماهيها و لاروهاي عده اي از سايرجانوران و بعضي بالغ نيز جزو زوئوپلانكتن مي باشند. موجودات زوئوپلانكتني روزانه مهاجرت هاي عمودي انجام مي دهند: در شب بسطح آب ميآيند ولي روزها به چند صد متري پائين مي روند. گذشته از اينها طبقات آب دريا از تعداد بيشماري باكتريها مسكون گشته اند.

نكتون ـ مجموع جانوران آبزي است كه مستعد به شناي مستقل و فعال به مسافت زياد در قسمت باز آبگير مي باشند: نهنگها ،دولفين ها ،ماهيها و سرپايان (Cephalopoda) همه اين حيوانات به شناي سريع سازگاري يافته اند و شكل بدنشان براي شنا مساعد مي باشد(دوكي شكل يا بشكل اژدر).
بنتوس ـ مجموع موجودات زنده است كه در ته دريا بسر مي برند. به جانوري و گياهي تقسيم مي شوند. بنتوس جانوري از تمام شاخه هاي بي مهرگان تشكيل مي شوند. بنتوس گياهي در دريا ها بطور عمده شامل جلبكهاي گوناگون و در آبهاي شيرين گياهان گلدار مي باشند. بنتوس منبع بزرگ غذايي مخصوصا براي ماهيها مي باشد.

زندگي در مناطق مختلف دريا

در منطقه ساحلي ـ زندگي دريا بطور عمده در اين منطقه متمركز شده است. گياهان و حيوانات تنوع و وفور زياد دارند كه با شرائط طبيعي منطقه بيان مي گردد: نور زياد است و تا ته دريا نفوذ مي كند ـ درجه حرارت و شوري آب متغير ـ حركت آب كاملا قابل ملاحظه ـ غذا به حد وفور هم از خشكي و هم از درياي باز.
قسمت سنگلاخي: جلبك متنوع و بمقدار فراوان مسكون شده ( جلبكهاي سبز ، قهوه اي ، قرمز ). جانوران ثابت: لاله هاي دريائي ـ اسفنج ها ـ اسيدي ها ـ هيدروئيدها ـ پوليپهاي مرجاني . 
قسمت نرم و پوك : از گياهان علفهاي دريايي مانند زوسترا و از جانوراني كه در شن و ماسه و گل و لاي فرو مي روند : توتياي دريائي ، براكيوپدها ، شكمپايان ، دو كفه اي ها و سفره ماهي . علاوه بر بنتوس ، پلانكتن نيز نمو فوق العاده دارد. همينطور نكتون ، بخصوص ماهي زياد است. كرمها، نرم تنان،خرچنگيان،اسفنج ها، خار پوستان و بچه ماهيها بين جلبكها مسكون ميشوند.
درياي باز : در اينجا شرايط زندگي متفاوت است ميزان شوري و درجه حرارت يكنواخت تر است ـ جزرو مد فاقد نقش قابل توجهي است ـ ته دريا تاثيري در زندگي موجود ات اين منطقه ندارد. زندگي در قسمت فوقاني بطور تقريبا كامل روي فيتوپلانكتن قرار دارد و از فيتوپلانكتن دياتومه ها بيش از همه داراي اهميت مي باشد. اين موجودات داراي گونه هاي بسيار و فراوان بوده و تكثيرشان نيز سريع مي باشد.
جزوزوئوپلانكتن: شعاعيان ، خرچنگيان ، لاروهاي بي مهرگان گوناگون ، تخمها و لاروهاي ماهيها و غيره واردند.

 
منطقه عميق دريا : مشخصات اين منطقه : فقدان تقريبا كامل نور ( بجز روشنايي از بعضي جانوران) ـ فشار عظيم ـ درجه حرارت كم ( حداكثر 3تا4درجه سانتي گراد) ـ جريان خيلي بطي آب ـ وفور اكسيژن (5 ـ 6 سانتي متر مكعب در ليتر). غذا براي جانوران اعماق زياد موجودات طبقات بالاتر و مخصوصا لاشه هاي آنها است كه از بالا به ته دريا مي افتند. جانوران درنده به طبقه بالاتر هم مي روند. فرمهاي موجودات مسكون در اعماق زياد با ته نرم و لجن ،داراي اشكال مسطح و بدن آنها داراي خارها و رشته ها ئي است كه از نظر مقاومت در برابر فشار زياد مساعد مي باشند.

                                         تهيه و تنظيم: جمال روشن روان