نويسنده : عليرضا منظمي ميرعليپور؛ استاد راهنما: دكتر ابراهيم راستاد؛ استاد مشاور: دكتر مسيب سبزه اي
مرجع : پايان نامه كارشناسي ارشد
سال انتشار : 1998

چکيده :

معدن غیر فعال مس "شیخ عالی" در 150 کیلومتری جنوب شرق بافت و 26 کیلومتری جنوب شرق دولت آباد واقع شده است.
از نظر موقعیت زمین شناسی این کانسار در منتهی الیه جنوب شرقی زون افیولیت ملانژ زاگرس قرار گرفته است. در افیولیت ملانژهای مذکور و در جنوب شرق دولت آباد علاوه بر معدن قدیمی شیخ عالی چندین کار قدیمی و اثر معدنی مس دیگر وجود دارد که از میان آنها، معدن قدیمی احمدآباد و اثر معدنی باغ چنار نیز که به ترتیب در 25 کیلومتری شرق و 10 کیلومتری شمال شرق معدن مس شیخ عالی مورد مطالعه قرار گرفتند.
واحدهای زمین شناسی در گستره کانسار "شیخ عالی" شامل گدازه های بازالتی اسپیلیتی با ساخت بالشی، سنگ های دیابازی، آهک های پلاژیک، چرت های نواری و رادیولارین و ماسه سنگهای کربناته می باشند. این مجموعه با کنتاکت گسله در بین سرپانتینیت ها و سنگهای اولترامافیک قرار گرفته اند.
سنگهای اولترامافیک شامل دونیت، هارزبورژیت و سرپانتینیت های حاوی عدسی های کرومیت هستند که در چندین نقطه از آنها بهره برداری می شود. گدازه های بازالتی اسپیلیتی و سنگهای دیابازی عمدتاً از نوع تولئیتی کف اقیانوس تا کالکوآلکالن می باشند. سنگ های آتشفشانی عموماً متأثر از دگرسانی کلریتی، کربناتی، سریسیتی و پروپیلیتی هستند. آهک های پلاژیک شامل آهک های میکریتی کرم تا صورتی رنگ نازک لایه حاوی میکروفسیلهای کرتاسه بالا آشکوب ماستریشتین بوده و غنی از رگچه های کلسیتی سفید رنگ می باشند. روند عمومی آهک های مذکور شرقی غربی بوده و با شیب بسیار زیاد و غالباً متغیر در بین گدازه های بازالتی قرار دارندو کنتاکت بازالتها و آهک ها به صورت عادی و هم شیب بوده و تغییر ضخامت و تغییر رخساره جانبی در این واحدها به شدت به چشم می خورد، چرت های نواری رادیولارین در این منطقه با ضخامت های متغیر بین 10 تا 200 سانتی متر در کنتاکت بازالتها با آهک های پلاژیک و یا نزدیک به آنها و در داخل آهک ها به صورت هم شیب و هم روند با آنها وجود دارند. این واحد سیلیسی در بیشتر نقاط تبلور یافته و گاهاً آثاری از رادیولاریت ها که ساختمان داخلی آنها از بین رفته نیز در این سنگها دیده می شود. در محدوده معدنی احمدآباد و اندیس باغ چنار گسترش آهک های پلاژیک بسیار کم بوده و واحدها عمدتاً شامل گدازه های بازالتی بالشی با بین لایه هایی از رادیولاریت ها و چرت های نواری می باشند.
- سنگ درونگیر ماده معدنی افق سیلیسی- رادیولاریتی است که هم روند با لایه بندی آهکهای پلاژیک بوده و غالباً در کنتاکت بازالت های بالشی با آهک ها و یا نزدیک به کنتاکت و در داخل آهکها قرار دارند. افق مذکور در برخی نقاط بافت برشی داشته و همراه با رگچه های آهکی می باشد. افق ماده معدنی در طول حدود 700 متر در امتداد شرقی- غربی (امتداد عمومی آهک های پلاژیک) به صورت منقطع و ضخامت متغیر (حداکثر 1 متر) گسترش دارد. فعالیت های معدنی قدیمی به صورت یک ترانشه (به طول 100 متر، عرض حداکثر 30 متر و عمق فعلی حدود 30 متر)، دو چاه اکتشافی در امتداد افق سیلیسی و آهک های پلاژیک و حجم عظیمی از سرباره های حاصل از ذوب کانسنگ می باشند. در معدن قدیمی احمدآباد و اندیس باغ چنار ماده معدنی عمدتاً در کنتاکت رادیولاریت ها و گدازه های بازالتی بالشی به صورت عدسی هایی سولفیدی (که در حال حاضر شدیداً اکسیده شده هستند) با ضخامت متغیر و حداکثر تا 5 متر مشاهده می گردند.
در مقیاس میکروسکوپی در این افق سه نسل سیلیس قابل تشخیص است که به نظر می رسد عمدتاً از دیاژنز نهشته های سیلیسی آلی به وجود آمده باشند. نسل اول سیلیس نهان بلورین، نسل دوم میکروکوارتز (کوارتز دانه ریز تا متوسط) و نسل سوم کوارتزهای درشت موزائیکی و کلسدوئن می باشد. وجود شواهدی از کانیهای کلریت و ایلیت و همچنین ارتباط فضایی نزدیک این افق با سنگهای آشتفشانی مؤید این است که حداقل بخشی از سیلیس موجود در این واحد از منشأ آتشفشانی می باشد.
- ژئومتری ماده معدنی اساساً به صورت لایه ای و عدسیهای توده ای با ضخامت حدود 40 تا 70 سانتی متر بوده که هم روند با لایه بندی می باشند. بافت ماده معدنی در مقیاس نمونه دستی و میکروسکوپ به سه فرم دانه پراکنده، لامینه ای و توده ای دیده می شود. ماده معدنی دانه پراکنده در زمینه چرت های تبلور یافته قرار داشته و اشکال لامینه ای و توده ای غالباً همراه با سیلیس های کریپتوکریستالین ژل مانند و کلسدوئن که گاهاً حاوی رگچه های کربناته هستند دیده می شوند.
پاراژنز کانه ساده بوده و شامل پیریت، کالکوپیریت، اسفالریت، کوولیت، بورنیت، مس طبیعی و اکسیدهای آهن می باشد. پیریت به سه فرم بلورهای شکلدار، بلورهای نیمه شکلدار و کلوفرمی (پیریت- ملنیکویت) دیده می شود.
میانگین مس در ماده معدنی توده ای به حدود 5/2 درصد می رسد. میانگین مقدار مس در سنگ های بازالتی منطقه حدوداً 4 برابر میانگین این عنصر در بازالت های تولئیتی استاندارد می باشد. تغییرات عناصر روی و کبالت نیز در ماده معدنی تا حدود زیادی با مس هماهنگی نشان می دهند. مقدار طلا در ماده معدنی توده ای به 64% گرم در تن می رسد. عناصر Cu و Zn همبستگی بسیار بالایی در نمونه ها نشان می دهند.
بر اساس شواهد زیر کانسار مس شیخ عالی می تواند از نوع کانسارهای سولفید توده ای ولکانوژنیک (VMS) تیپ قبرس باشد:
- سنگ درونگیر ماده معدنی بخشی از واحدهای آتشفشانی و رسوبی مربوط به ملانژهای افیولیتی کرتاسه بوده که به صورت هم روند با گدازه های بالشی و آهک های پلاژیک این واحدها قرار دارد.
- ژئومتری ماده معدنی عمدتاً به فرم عدسی های هم خوان با لایه بندی آهک های پلاژیک و گدازه های بالشی می باشد.
- پاراژنز کانی ها و عناصر کانسار ساز که Cu، Zn، Fe می باشند، همچنین وجود همبستگی ژئوشیمیایی بین عناصر Cu و Zn در کانسار.
- وجود دگرسانی های کلریتی، کربناتی، سریسیتی و در مجموع پروپیلیتی در سنگ های بازالتی.
نبود پلوتونیسم و فرآیندهای مرتبط با آن در منطقه که بتوان منشأ مس ها را به آن نسبت داد.
- با توجه به تداوم و گسترش این ملانژها در خارج از مرزهای ایران از سمت شمال غرب به افیولیت ملانژهای ترکیه و کانسارهای سولفید توده ای تیپ قبرس (مثل ارگانی و کور و ...) و از سمت جنوب به افیولیت های عمان و کانسارهای سولفید توده ای تیپ قبرس (مثل لازیل، بایادا و ...) و همچنین با عنایت به شناسایی و گزارش این تیپ کانسارها در مناطق دیگر زون های افیولیتی در داخل کشور مثل کانسار قزل داش در افیولیت ملانژهای شمال غرب در اطراف خوی و نیز مجموعه کانسارهای مس سولفیدی توده ای تیپ قبرس اطراف رمشک در جنوب جازموریان می توان این کانسار را به کانسارهای سولفید توده ای تیپ قبرس نسبت داد.
- ماده معدنی در کانسار شیخ عالی در مراحل آخر یک فوران آتشفشانی زیر دریایی و همزمان با تشکیل، نهشته شدن و دیاژنز رسوبات سیلیسی ژل مانند و چرت های نواری شکل گرفته است. منشأ بخشی از سیلیس ها فومورول ها و بخارات آتشفشانی و بخشی دیگر از نهشته های سیلیسی آلی و پوسته رادیولرها می باشد. مس و دیگر یون های فلزی نیز از فومورول ها و بخارات آتشفشانی غنی از H2S منشأ گرفته اند.

نمايه‌ها : مس، افیولیت