اداره آزمایشگاه شیمی

1396/01/29 تعداد بازدید: 118
print

 آزمایشگاه شیمی مرکز زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق کشور (مشهد) که از سال ۱۳۷۳ راه اندازی شده است، همواره  تلاش نموده با ارئه ی خدمات آزمایشگاهی متناسب با نیازهای منطقه،‌ در برنامه ریزی های توسعه ی مرکز شرکت داشته باشد. اکنون پس از گذشت نزدیک به بیست سال از آغاز به کار این آزمایشگاه، به نظر می رسد رویکردهای جدید لازمه ی پویایی و ادامه ی آینده ی آن خواهد بود. به این منظور با نگاهی مختصر به گذشته و حال آزمایشگاه شیمی مرکز مشهد،‌ مباحثی طرح خواهد شد که توجه به آنها در این مقطع زمانی ضروری است.

توجه به موقعیت مدیریت زمین شناسی مرکز مشهد در منطقه ی شمال شرق. در حال حاضر مرکز مشهد در منطقه حضوری اثربخش در بین دستگاه های علمی و اجرایی شمال شرق دارد. این نکته احساسی از مسئولیت دو گانه ایجاد می کند: مسئولیت در قبال انجام وظایف تعریف شده به بهترین شکل ممکن و همچنین مسئولیت در قبال پاسخ به نیازهای منطقه ای که لازمه ی هر دوی آنها، حضور اثر بخش این مجموعه و از جمله آزمایشگاه آن می باشد. امکان ارائه ی خدمات دقیق تر و با تنوع کاری بیشتر که در ضمن به نسبت پیشرفت های روز دنیا، جدید و قابل اجرا در طرح های مطالعاتی و پژوهش های کاربردی باشد، بدون تردید ضمن برآورده ساختن درخواست های آنالیز نمونه های معدنی و امکان پذیر ساختن فعالیت های پژوهشی، موقعیت مرکز مشهد را در منطقه متمایز می کند.     
ارتقاء آزمایشگاه ها با هدف گسترش فعالیت های معدنی. گسترش فعالیت های معدنی در منطقه شمال شرق و به ویژه خراسان رضوی در سال های اخیر چشمگیر بوده است به گونه ای که در حال حاضر تعداد ۵۵۰ معدن فعال در این استان دایر می باشد. خوشبختانه واحدهای آزمایشگاهی کوچک تا حدی نیازهای اولیه را برآورده نموده و در راستای بهبود این فعالیت ها ضرورت تجهیز آزمایشگاه های مجهز بیش از پیش احساس می شود.
پشتیبانی فنی مطلوب و به روز نگاه داشتن امکانات موجود. امکانات آزمایشگاهی این مرکز، تا کنون از حیث پشتیبانی های فنی با مشکل مواجه نبوده است. خوشبختانه طی سال های اخیر در کلان شهر مشهد امکانات مناسب ارائه ی خدمات کامپیوتری، الکترونیک و به خصوص تعمیرات خاص دستگاه ها در مقیاس وسیع در اختیار آزمایشگاه بوده است که همین موضوع باعث شده عملا دستگاه های موجود در آزمایشگاه همواره آماده به کار باشند و در صورت بروز هر گونه اشکالی، در کوتاه ترین زمان این مشکل بر طرف شود. در فرآیند توسعه ی آزمایشگاه ها یکی از نکات مهم پشتیبانی مطلوب امکانات و استفاده بهینه از آنها است که خوشبختانه در این مدیریت تا حدود زیادی فراهم می باشد.
 
تاریخچه:
بسیاری از امکانات فنی، ‌بر اساس نیازها و برنامه ریزی های انجام شده، در اختیار موسسات دولتی قرار می گیرند. آزمایشگاه مرکز مشهد نیز از همین اصل تبعیت کرده و به تدریج با گسترش مرکز و فعالیت های آن، به امکانات مختلف مجهز شده است. در این مسیر سه مرحله ی مهم ارتقا در آزمایشگاه دیده می شود.
۱٫ راه اندازی آزمایشگاه. با استفاده از دستگاه های Flame photometer ، Spectrophotometer ، کوره و ابزارهای مقدماتی نظیر ترازو، گرم کن و انواع مواد و لوازم آزمایشگاهی. در این مرحله هدف، اندازه گیری اکسیدهای اصلی بود که از همان زمان تا کنون جوابگوی این سری از درخواست های بیرون و درون سازمانی بوده است.
۲٫ مرحله ی ارتقاء آزمایشگاه جهت آنالیز عناصر trace. به تدریج با پیشرفت فعالیت های معدنی در منطقه ی شمال شرق، چه در بخش خصوصی و چه با تعریف پروژه های اکتشافی در استان، تقاضا برای آنالیز عناصر Trace بیشتر می شد. دستگاه ICP_ JY 70 با چنین تصوری از کارایی از فرانسه خریداری شد. اگرچه با تلاش های بسیار برای نصب و راه اندازی این دستگاه و علیرغم پشتیبانی ضعیف شرکت پشتیبان، سرانجام امکان کار با آن در سال ۱۳۷۸ فراهم گردید اما با توجه به بالا بودن حد تشخیص برای بیشتر عناصر و عدم امکان نصب نرم افزار جدید و ارتقاء سیستم، عملا استفاده از این دستگاه محدود به نمونه های آب شد. به این ترتیب نیاز مرکز برای بالا بردن توان خود در آنالیز عناصر Trace  در نمونه های سنگ و خاک برطرف نشد و لذا تلاش های چند جانبه برای کامل تر کردن تجهیزات آزمایشگاه ادامه یافت. حتی انواع روش های ترکیبی نظیر رنگ سنجی، تولید هیدرید و روش های استخراج برای امکان آنالیز نمونه ها بررسی شد. اگرچه برخی از این روش ها به جواب هم رسید اما با توجه به هزینه های بالای آن عملا قابل استفاده نبود. در سال ۱۳۸۱ دستگاه XRF_ minipal 25 که یک نمونه ی رومیزی از سری دستگاه های XRF بود از تهران به مشهد منتقل شد. پس از حدود یک سال کار بر روی بهینه کردن پارامتر های آن، دستگاه برای اندازه گیری کیفی و نیمه کمی عناصر آماده شد. در بسیاری از موارد، پاسخ به دست آمده خطایی کمتر از ۵% داشت که کاملا قابل قبول بود. با این حال پاسخ های به دست آمده  کاملا به نوع عنصر، غلظت آن در نمونه و بافت نمونه بستگی پیدا میکرد و جواب مطلقا صحیح تلقی نمی شد. از این رو با توجه به اهمیت صحت پاسخ های آزمایشگاه،‌ عملا پاسخ این دستگاه قابل ارائه به درخواست کننده نبود. با این حال این دستگاه تا به امروز کمک بسیار در شناخت نمونه و اندازه گیری های  سریع و نیمه کمی در آزمایشگاه داشته است و چه برای انتخاب روش آنالیز و چه برای کنترل نمونه ها و مواد مصرفی در آزمایشگاه، کاربردهای مفیدی ارائه نموده است.
۳٫ مرحله ی تجهیز آزمایشگاه با دستگاه های کاربردی و مناسب با نیاز آنالیزهای منطقه ای. پس از مدت ها پیگیری و ارائه ی درخواست های متعدد، سرانجام در سال ۱۳۸۶ دو دستگاه کاملا کاربردی در اختیار آزمایشگاه قرار گرفت که توان دستگاهی آزمایشگاه را بالا برد. دستگاه جذب اتمی و فلوئورسانس اتمی، امکان اندازه گیری ۱۵ عنصر جدید را در مرکز فراهم کردند که اکثر آنها جزو عناصر پایه برای فعالیت های اکتشافی و معدنی محسوب می شدند. این ۱۵ عنصر عبارتند از: Cu، Zn، Pb، Ag، Ni، Co، Cr، V، Sb، As، Hg، Bi، Sr، Ba، Cd. همچنین امکان اندازه گیری ۵ عنصر از اکسید های اصلی توسط جذب اتمی فراهم شد(Al، Fe، Ca، Mg، Mn) که برای نمونه های با غلظت کم این عناصر، مطالعات تحقیقاتی و یا تعداد زیاد نمونه بسیار مناسب است.
 
در جدول ۱،  روش های دستگاهی به کار گرفته شده در این آزمایشگاه بیان شده است.
 
جدول ۱- عناصر قابل اندازه گیری به روش های دستگاهی در مرکز
آزمایشگاه مرکز مشهد در کنار اندازه گیری های دستگاهی خود، همچنان از روش های کلاسیک نظیر تیتراسیون و وزن سنجی برای بعضی از عناصر  مانند کلسیم، منیزیم،کروم، باریم، گوگرد و آهن بهره می جوید و در این زمینه تلاش شده است تا روش های گوناگون به صورتی مورد استفاده قرار گیرند تا آزمایشگاه کارایی لازم را در زمینه ی آزمایشات غیر دستگاهی نیز داشته باشد و با توجه به شرایط نمونه و تعداد آنها؛ دقیق ترین، سریع ترین و کم هزینه ترین روش برای آنالیز انتخاب شود. در جدول ۲ موارد قابل اندازه گیری به روش های کلاسیک نمایش داده شده است.
 
جدول۲- عناصر قابل اندازه گیری به روش های کلاسیک در مرکز
با این ترتیب به نظر می رسد که آزمایشگاه مرکز به تعادلی مناسب برای اندازه گیری های کمی نمونه های معدنی آمادگی فنی لازم را دارد. اما پیشرفت های وسیع مرکز و  ظهور فن آوری های نوین کاربردی در سایر نقاط جهان،‌ ضرورت یافتن چشم اندازهای جدید را برای آزمایشگاه مرکز مشهد، غیر قابل اجتناب کرد. رویکردی که لازم است عمیقا به آن پرداخته شود.
چشم انداز آینده درآزمایشگاه شیمی مرکز مشهد:
اهمیت مطالعات زمین شناسی در روند توسعه ی جوامع بر کسی پوشیده نیست. این مطالعات از عمق، گستردگی و تنوع برخوردارند و در زندگی امروز انسان، ‌نقش اساسی دارند. کاربرد مطالعات زمین شناسی و رشته های وابسته نیز در معادلات امروز جهان، ضرورت پرداختن به این مباحث را بیش از پیش آشکار می کند. آزمایشگاه شیمی مرکز زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه ی شمال شرق کشور در مشهد،‌ تمرکز خود را برای توسعه به سمت کاربرد های نوین شیمی در علوم زمین، تحقیقات بین رشته ای و کاربردی نهاده است تا ضمن حفظ پویایی خود در مجموعه ی مرکز، راهگشای نیازهای جامعه از این رهگذر باشد. از جمله فعالیت در کارگروه ژئوشیمی تحقیقاتی و تعریف زمینه های جدید کار و فعالیت با توجه به نقش سازمان زمین شناسی کشور در توسعه ی فرآیندهای اکتشافی و مطالعات زمین شناسی است.
برای طراحی و برنامه ریزی توسعه ی آزمایشگاه، لازم است به همه ی گوشه کنارهای کار نگاهی بیاندازیم. برای برنامه ریزی ها و هدف گذاری های آتی، برای اعاده ی خواسته ها و نیازها و برای گسترش متوازن نیاز به واکاوی افق های دوردست با زاویه ی دید ۳۶۰ درجه داریم.
نکته های شاخص در برنامه های توسعه ی آزمایشگاه مرکز، عبارتند از:
آزمایشگاه با هدف تحقیقات کاربردی: آزمایشگاه به سمت تخصصی و تحقیقاتی شدن پیش رود و برای انجام پروژه های تعریف شده فعالیت نماید. این پروژه ها در سطوح ملی، بین المللی و در مقیاس های بزرگ تعریف می شوند و هدف آنها حل مشکلات و یافتن راه کارهای بهتر برای توسعه ی کشور می باشد. (انجام وظایف حاکمیتی این سازمان)
آزمایشگاه های خدماتی: ارائه ی خدمات آزمایشگاهی را انجام میدهند که عمدتا به آنالیز نمونه ها محدود می شود. این خدمات شامل طرح های دانشجویی و مطالعات علمی از این دست نیز خواهد بود.
مدیریت امکانات و بالا بردن بهره وری: از مهم ترین نکته هایی است که برای پیشرفت مرکز بسیار اهمیت دارد و در دراز مدت در پیشرفت کشور نیز تاثیر گذار خواهد بود.. در این وضعیت، تعداد دستگاه ها، نوع آنها و کارشناسانی که با آنها کار می کنند، کاملا مدیریت می شوند، به نحوی که از حداقل امکانات، بهترین بهره وری حاصل شود. نیروی انسانی در هدایت مدیریت این مجموعه ها نقش به سزایی دارد و مهم تر از عامل دستگاهی محسوب می شود.
امکانات دستگاهی: تنوع امکانات دستگاهی اهمیت دارد اما تعدد آنها، خیر. تنوع دستگاه ها در جهت برطرف ساختن نیاز مطالعاتی هر سازمان دارد. با این حال استفاده از امکانات سایر ارگانها را نباید از نظر دور داشت.
زمینه های تحقیقات: بیشترین زمینه های مطالعات کاربردی در سازمان های زمین شناسی در کشورهای پیشرفته که توسط آزمایشگاهها پشتیبانی می شوند عبارتند از: مباحث مربوط با آب و منابع آبی، مشکلات زیست محیطی، منابع انرژی، اکتشاف- معادن و مواد معدنی ( حتی ذخایر هیدروکربنی). در زمینه های تحقیقات بنیادی موضوعاتی که توسط آزمایشگاهها پشتیبانی می شوند بسیار متنوعند از جمله: مطالعات دیرین شناسی و آب و هوای گذشته، روش های تعیین سن، تحقیقات بیوژئوشیمیایی و…
نظرات:

loader
آخرین اخبار
لینک های تصویری