ایران - مشهد مقدس
اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق
منطقه شمال شرق و مزیتهای نسبی زمینشناسی، اکتشافی، زمین گردشگری
در راستای معرفی مزیتها و توانمندیهای منطقه شمال شرق کشور در ابعاد گوناگون و عمل به رسالت منطقهای خود، بر آن شدیم سرفصل جدیدی به مطالب خورشید مشرق افزوده تا در هر شماره به بررسی اجمالی هر موضوع بپردازیم.
در این شماره "زون های ساختاری ایران؛ روایتی از تنوع زمین شناسی کشور در پارک موزه علوم زمین مشهد" تقدیم خوانندگان گرامی میشود.
زون های ساختاری ایران؛ روایتی از تنوع زمین شناسی کشور در پارک موزه علوم زمین مشهد
از نقشه زمینساختی ایران تا ویترینهایی از سنگ، کانی و فسیل
توسط: هادی شریفی
ایران از دیدگاه زمینشناسی سرزمینی یکپارچه و یکنواخت نیست، بلکه از مجموعهای از پهنهها و بلوکهای زمینساختی تشکیل شده است که هر یک تاریخ زمینشناسی، ویژگیهای سنگشناسی، ساختاری، کانیزایی و دیرینهشناسی خاص خود را دارند. تفاوت میان این پهنهها حاصل صدها میلیون سال تحول پوسته زمین، باز و بستهشدن حوضههای رسوبی، فعالیتهای ماگمایی، دگرگونی، کوهزایی و تأثیر فرایندهای زمینساختی است.
در پارک موزه علوم زمین مشهد تلاش شده است این تنوع پیچیده، از قالب نقشهها و متون تخصصی خارج و به شکلی عینی و قابل مشاهده برای مخاطب عرضه شود. مبنای طراحی این بخش، تقسیمبندی پهنههای رسوبی–ساختاری ایران بر اساس نقشه تقسیم بندی زون های ساختاری ایران آقانباتی (379) است. بر همین اساس، نمونههای شاخص سنگی، کانیایی، معدنی و فسیلی از نقاط مختلف کشور گردآوری و متناسب با زون یا پهنه زمینشناسی مربوط به خود در ویترینهای اختصاصی جانمایی شدهاند.
نقشه پهنههای رسوبی– ساختاری ایران بر اساس تقسیمبندی آقانباتی
این مجموعه در حال حاضر شامل ۲۱۹ نمونه ثبتشده است؛ مجموعهای که از کانیها و کانسنگهای شاخص و انواع سنگهای آذرین، رسوبی و دگرگونی تا آمونیتها، مرجانها، براکیوپودها، آثار فسیلی، چوبهای فسیلشده و حتی بقایای مهرهداران را در بر میگیرد. به این ترتیب بازدیدکننده میتواند ضمن مشاهده جایگاه هر پهنه روی نقشه ایران، بخشی از شواهد واقعی تاریخ زمینشناسی آن را نیز در مقابل خود مشاهده کند.
کپهداغ؛ از حوضه رسوبی تا گنجینهای از فسیلها
پهنه کپهداغ در شمالشرق ایران یکی از مهمترین حوضههای رسوبی کشور است و بهویژه از نظر توالیهای رسوبی و مجموعههای فسیلی اهمیت فراوانی دارد. موقعیت پارک موزه علوم زمین مشهد در شمالشرق کشور نیز سبب شده است نمونههای ارزشمندی از این پهنه در مجموعه موزه گردآوری شود.
در ویترین کپهداغ ۳۵ نمونه نگهداری میشود. موسکویت، تونالیت، کریزوتیل، ارتوکلاز، پگماتیت، فلورین، گوگرد، اسلیت، گرانودیوریت، فیلیت، ماسهسنگ، ژیپس و کنگلومرا بخشی از تنوع سنگی و کانیایی این مجموعه را تشکیل میدهند.
در کنار آنها، فسیلهایی از سازندها و مناطق مختلف کپهداغ، از جمله نمونههایی از سپتاریا، ملیکاریا، پروسریتس، دیکوتوموسفینکتس، میکروباژوسیسفینکتس، بیگوتیتس، رینکیا و ایندوسفینکتس قرار گرفتهاند. نمونههایی از میامی، بزنگان، کوه رادار، اردولوک و نیشابورک کلات، این ویترین را به یکی از بخشهای شاخص دیرینهشناسی مجموعه تبدیل کردهاند.
نمای ویترین کپهداغ
سبزوار– ساوه؛ تنوع کانیسازی در پهنهای گسترده
ویترین سبزوار–ساوه با ۳۲ نمونه، جلوهای متفاوت از زمینشناسی ایران را به نمایش میگذارد. در این مجموعه، نمونههایی از ذخایر و رخدادهای معدنی مناطق مختلف، در کنار مجموعهای از فسیلها ارائه شدهاند.
کرومیت فرهادگرد فریمان، فلدسپات–کائولینیت کاشمر، آلونیت و فیروزه نیشابور، مگنتیت جنوب بردسکن، ژاسپر، تالک، سلستین، بلورهای آگات و کوارتز، پیرومورفیت و گالن، فلوگوپیت سنگان خواف و استیبنیت ارغش نیشابور از جمله نمونههای این بخش هستند.
حضور فسیلهایی از شاهرود، ساوه، کاشمر و جاجرم و همچنین تنه درخت فسیلشده، امکان مشاهده همزمان بخشی از ظرفیت معدنی و شواهد حیات گذشته این پهنه را فراهم کرده است.
نمای ویترین سبزوار– ساوه
زابل، شرق ایران و بلوک لوت؛ از سنگهای دگرگونی تا کانسارهای فلزی
در بخش مربوط به زابل–شرق ایران و بلوک لوت، ۳۴ نمونه گردآوری شده است. بخش قابل توجهی از نمونههای کانیایی این ویترین به محدوده معدن قلعهزری بیرجند تعلق دارد؛ کلسیت، کالکوپیریت، ژیپس، همیمورفیت، پیریت، کوارتز و مالاکیت از جمله آنها هستند.
در کنار این نمونهها، مجموعهای قابل توجه از سنگهای دگرگونی و سنگهای مرتبط با مجموعههای افیولیتی و دگرگونی نظیر سرپانتینیت، شیست آبی، آمفیبولیت، اکلوژیت و اکتینولیتشیست از سربیشه و شوسف دیده میشود. بنتونیت سرایان و پرلیت دیهوک نیز بخش دیگری از تنوع زمینشناسی شرق کشور را نشان میدهند.
فسیلهای این ویترین نیز عمدتاً از سربیشه، ماخونیک، باقران و مناطق پیرامون بیرجند گردآوری شدهاند و بعد دیرینهشناسی این پهنه را تکمیل میکنند.
نمای ویترین زابل– شرق ایران / بلوک لوت
طبس–کوهبنان و یزد– پشتبادام؛ پیوند زمینشناسی ایران مرکزی با ذخایر معدنی
این ویترین با ۲۶ نمونه، بخشی از مهمترین ویژگیهای زمینشناسی و معدنی ایران مرکزی را معرفی میکند. حضور نمونههایی از معادن شناختهشدهای مانند چادرملو، اسفوردی، چغارت، کوشک، نخلک و مهدیآباد اهمیت ویژهای به این مجموعه بخشیده است.
کانسنگ آهن چادرملو، اسپکیولاریت و آپاتیت اسفوردی، آلبیت توریومدار همراه با اکتینولیت–ترمولیت چغارت، واریسکیت و کنسانتره سرب کوشک، سروزیت نخلک و نمونه مغزه حفاری از زون گوسان مهدیآباد از نمونههای شاخص آن هستند.
فلورین طبس، آندالوزیت ساغند، آنتیگوریت طبس و مجموعهای از فسیلهای مناطق کرمان، راور، کلمرد و کوههای شتری، تصویر کاملتری از تنوع زمینشناسی این بخش از کشور ارائه میکنند.
نمای ویترین طبس– کوهبنان / یزد– پشتبادام
سنندج– سیرجان، ارومیه – بزمان و خوی– مهاباد؛ نمایش تنوع ماگمایی، دگرگونی و کانیزایی
در این بخش ۳۴ نمونه از چند پهنه مهم غرب و شمالغرب ایران در کنار یکدیگر ارائه شدهاند. تنوع نمونهها بهخوبی ظرفیت کانیزایی و پیچیدگی تاریخ زمینشناسی این مناطق را منعکس میکند.
نمونههایی مانند اپیدوت، کالکوپیریت، مالاکیت، هماتیت، سیلویت، موسکویت، گارنت دمانتوئید، سینابر، گالن، فلورین، باریت، براکس، هیدروبراکسیت، فلوگوپیت، کیانیت، اسفالریت، ارپیمنت، رآلگار و ولفنایت در این ویترین جای گرفتهاند.
نمونه کانیسازی طلای زرشوران و کانسنگ ماسیوسولفید غنی از طلا نیز ظرفیت معدنی این بخش را برجسته میکنند. مجموعه فسیلی این ویترین، با نمونههایی از اصفهان و نواحی پیرامونی، بعد دیگری از تاریخ زمینشناسی منطقه را پیش روی بازدیدکننده قرار میدهد.
نمای ویترین سنندج– سیرجان / ارومیه– بزمان / خوی– مهاباد
زاگرس– مکران؛ از گنبدهای نمکی تا بقایای مهرهداران
ویترین زاگرس–مکران با ۳۹ نمونه یکی از متنوعترین مجموعههای این بخش از پارک موزه است. نمونههای هالیت، انیدریت، ژیپس و دیگر کانیهای تبخیری از جزیره هرمز، گنبد نمکی جاشک و سازند گچساران بخشی از ویژگیهای شاخص زمینشناسی جنوب و جنوبغرب ایران را به نمایش میگذارند.
پیریت و اسپکیولاریت جزیره هرمز، سرپانتین نیریز، تالک لرستان، پیروکسن، اپیدوت و گوگرد نیز در این مجموعه دیده میشوند.
اما یکی از جذابترین ویژگیهای این ویترین، حضور مجموعهای از بقایای مهرهداران فسیلی از دلفان لرستان است؛ شاخ و دندان غزال، بقایای گاوسانان، دندان زرافه، دندان کفتار و بقایای هیپاریون در کنار فسیلهای بیمهرگان زاگرس، روایتی متفاوت از حیات گذشته این بخش از ایران ارائه میکنند.
نمای ویترین زاگرس–مکران
البرز و حوضه پاراتتیس؛ از جنگلهای گذشته تا دریاهای باستانی
آخرین بخش این مجموعه به البرز–حوضه پاراتتیس اختصاص دارد و شامل ۲۰ نمونه است. کوارتزیت جاده هراز، تنه درخت سیلیسیشده قزوین، پومیس دماوند، ناترولیت و شابازیت رودهن، تنه درخت زغالیشده سازند شمشک، گالن و کالکوپیریت طارم، آندزیت و فسفات سازند جیرود، بخش سنگی و معدنی این ویترین را تشکیل میدهند.
در کنار آنها مجموعهای از فسیلهای شاخص البرز شامل انواع مرجانها، براکیوپودها و آمونیتها قرار گرفته است. قرار گرفتن تنههای درخت سیلیسی و زغالیشده در کنار فسیلهای دریایی، برای بازدیدکننده بهخوبی نشان میدهد که محیطهای دیرینه یک منطقه در طول زمان زمینشناسی تا چه اندازه میتوانند دستخوش تغییر شوند.
نمای ویترین البرز– حوضه پاراتتیس
وقتی نقشه زمینشناسی از دیوار موزه خارج میشود
ارزش آموزشی مجموعه زونهای ساختاری پارک موزه علوم زمین مشهد تنها در تعداد یا زیبایی نمونههای آن نیست. ویژگی اصلی این مجموعه، ارتباط نظاممند میان نقشه، موقعیت جغرافیایی و نمونه واقعی است.
بازدیدکننده ابتدا موقعیت پهنه را بر روی نقشه ایران مشاهده میکند و سپس در همان بخش با سنگها، کانیها، کانسنگها و فسیلهای منتسب به آن محدوده روبهرو میشود. در نتیجه مفاهیمی که در نقشههای زمینشناسی معمولاً به شکل رنگها و مرزهای مختلف دیده میشوند، در قالب نمونههای واقعی معنا پیدا میکنند.
به بیان دیگر، هر ویترین بخشی از یک داستان بزرگتر است؛ داستان شکلگیری سرزمین ایران.
از کپهداغ در شمالشرق تا زاگرس و مکران در جنوب و جنوبغرب، از البرز در شمال تا بلوک لوت و پهنههای شرق ایران و از ایران مرکزی تا پهنههای ماگمایی و دگرگونی غرب کشور، هر بخش شواهدی از گذشتهای بسیار طولانی را در خود حفظ کرده است.
پارک موزه علوم زمین مشهد با گردآوری و نمایش این شواهد در کنار یکدیگر، تلاش کرده است تصویری قابل لمس از این تنوع کمنظیر ارائه کند؛ تصویری که هم برای عموم بازدیدکنندگان جذاب و قابل درک باشد و هم برای دانشجویان، پژوهشگران و متخصصان علوم زمین ارزش علمی و آموزشی داشته باشد.
زونهای ایران؛ ۲۱۹ شاهد از یک تاریخ چندصد میلیون ساله
مجموعه حاضر با ۲۱۹ نمونه از هفت گروه اصلی ویترینها، در واقع آرشیوی فشرده از بخشی از تنوع زمینشناسی ایران است. هر قطعه سنگ، هر بلور کانی، هر کانسنگ و هر فسیل در این مجموعه تنها یک شیء موزهای نیست؛ بلکه سندی از یک رویداد در تاریخ زمین است.
کنار هم قرار گرفتن این اسناد است که به بازدیدکننده امکان میدهد ایران را نه فقط به عنوان یک محدوده جغرافیایی، بلکه به عنوان سرزمینی با تاریخ زمینشناسی پیچیده، پویا و کمنظیر بشناسد.
