خورشید مشرق 23، فیروزه نیشابور

در لابه‌لای اسناد

فیروزه نیشابور

توسط: محبوبه پرورش

فیروزه از کهن‌ترین کانی‌های زینتی و گرانبهای شناخته شده است که از سپیده دم تاریخ در کان فیروزه نیشابور استخراج می‌شده است. در کتیبه بنیاد کاخ داریوش در شوش، فیروزه (پیروزه)، اخشائین نامیده شده است. از آن‌جا که اروپاییان فیروزه ایران را از راه ترکیه وارد می‌کردند، نخست آن را Turqueis و سپس Turquoise نامیدند. فیروزه در شعر سرایندگانی چون قطران تبریزی (سده‌ی پنجم هجری)، عطار نیشابوری و حافظ شیرازی بکار گرفته شده است. حافط پا را از دیگر سرایندگان فراتر گذاشته و از فیروزه ابواسحاقی سخن گفته است.
تو بربستی درختان را هم از بیجاده پیرایه تو پوشیدی چمن‌ها را هم از فیروزه پیراهن
قطران تبریزی
بر دل عطار روشن گشت همچون آفتاب کاسمان نیلگون فیروزه‌ای از کان تست
عطار نیشابوری
راستی خاتم فیروزه بواسحاقی خوش درخشید ولی دولت مستعجل بود
حافظ شیرازی

در لابه‌لای اسناد تاریخی
در کتاب تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان می‌نویسد: اجاره معدن فیروزه نیشابور دراواسط قرن چهارم هجری ۷۵۸۷۲۰ درهم در سال بود. با توجه به برآورد ارزش دینار قرن چهارم و پنجم هجری که گوستاولوبن در تاریخ تمدن اسلام نوشته است، اجاره معدن در در سال ۱۹۰۰ میلادی، حدود ۱۹۰۰۰ لیره می‌گردد.
محمود محمود در کتاب تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس در قرن ۱۹ میلادی از قول لرد کرزن درباره معادن فیروزه ایران چنین می‌نویسد که علاوه بر نیشابور در تبریز معدن فیروزه‌ای است که در سال ۱۸۸۹به مبلغ ۵۰۰ تومان سالیانه اجاره داده شده بود. در طبس، کرمان و تفت یزد نیز معادن فیروزه گزارش شده‌اند. در این سند اجاره معدن فیروزه را در سال ۱۸۲۱، دو هزارتومان می‌نویسد.
معدن فیروزه نیشابور را مخبرالدوله، وزیر پست و تلگراف از دولت اجاره کرده و سالی حدود ۸۰ هزار دلار اجاره می‌دهد. در همین سند نوشته است که مخبر الدوله معدن فیروزه را در سال ۱۸۸۲، نه هزار تومان، پانزده ساله و از سال دوم ۱۸ هزار تومان اجاره نموده بود. در سال ۱۸۹۰ عایدات معدن برای دولت بالغ بر ۸۰ هزار تومان شد.
در تاریخ دوم شهریور ۱۳۱۲، حاج علی آقا هاشم زاده حکاک، نامه‌ای را به دربار می‌فرستد و از تعطیلی معدن فیروزه نیشابور شکایت می‌کند و تقاضای بازگشایی معدن را دارد. در بخشی از این سند نوشته شده است:
معدن فیروزه نیشابور، محل اعاشه و گذران صنف بیچاره حکاک که بالغ بر دو هزار نفر می‌باشند، مسدود است. عموما پریشان و امورات زندگی همه صنف حکاک مختل و درهم شده است.

پیرو و در پاسخ به این نامه، اسنادی موجود است که عیناً در زیر ارائه می‌گردد:

وزارت پست و تلگراف و تلفن
تلگراف از مشهد به تهران. تلگراف ۷۰۸، ۱۷/۷/۱۳۱۲
مجلس شورای ملی ۳ کپی، هیأت وزرای عظام، وزارت جلیله داخله، تهران. معدن فیروزه محل ارتزاق دو هزار نفر تعطیل شده است. استرحاما تسریع به افتتاح فرمایید.

مهر ورود به کابینه ریاست وزرا
کابینه ریاست وزرا- نمره ۴۸۶۴، تاریخ ۲۰/۷/۱۳۱۲
قدغن فرمایید جوابا معین نمایند که موضوع شکایت جماعت حکاک راجع به تعطیلی معدن فیروزه چیست و چه اقدامی از طرف آن وزارت جلیله به عمل آمده است.
امضاء: عبدالمجید ملک الکلامی

کابینه ریاست وزرا
نمره ۵۳۴۹، ۱۳/۸/۱۳۱۲- وزارت جلیله مالیه
در تعقیب نمره ۴۸۶۴ خاطر آن وزارت جلیله را به کپیه تلگراف اخیر حکاکان مشهد که از تعطیلی معدن فیروزه شکایت نموده‌اند معطوف می‌دارد که هر جوابی باید به آن‌ها داده شود، زودتر اعلام فرمایند.
امضاء: نصراله نخعی
حاج علی آقا هاشم زاده حکاک در تاریخ ۲۷/۹/۱۳۱۲ مجدد تلگراف به مجلس شورای ملی ارسال می‌کند که نشان می‌دهد معدن هنوز بازگشایی نشده است. او در این تلگراف فیروزه نیشابور را یکی از مهم‌ترین صادرات ایران می‌خواند و بالاخره در تاریخ ۷/۱۲/۱۳۱۲ مشکل اجاره معدن رفع می‌شود.

ریاست وزرا- نمره عمومی ۷۸۸۲، تاریخ ۷/۱۲/۱۳۱۲
آقای حاج علی آقا هاشم زاده حکاک
راجع به تعطیلی معدن فیروزه که سابقاً شما و سایر حکاکان شکایتن نموده بودید، به وزارت جلیله مالیه مراجعه شد. اکنون جواب رسیده است که عمل اجاره معدن با مستأجر ختم گردید و به مالیه خراسان دستور داده شده است معدن را تحویل بدهند. بنابراین شکایت شما و آقایان حکاکان مرتفع شده است.
امضاء: نصراله نخعی

از اسناد به دست آمده، مشخص است که معدن فیروزه نیشابور در رونق اقتصادی و ایجاد اشتغال در منطقه از اهمیت زیادی برخوردار بوده است و تعطیلی معدن در مدت تغییر بهره‌بردار و واگذاری معدن، اسناد پی‌گیری زیادی را به خود اختصاص داده است.