ایران - مشهد مقدس
اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق
نگرش کاربردی در پیشبرد اهداف سازمانی و پاسخ به نیازهای برون سازمانی
اداره کل زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق با هدف ارتقاء کمی و کیفی فعالیت‌های در دست انجام، همکاری با دستگاه‌های اجرایی مرتبط، تبادل تجربه‌ها و هم‌افزایی هر چه بیشتر در تسریع حصول به اهداف تبیین شده، همکاری‌های برون سازمانی را در دستور کار خود قرار داده است. آنچه در ذیل به آن اشاره می‌شود، بخشی از این فعالیت‌ها است که جهت آگاهی خوانندگان ارائه می‌شود:
اکتشاف فراسرزمینی؛ از شناخت ظرفیت‌های افغانستان تا طراحی برنامه‌های اکتشافی مشترک
بخش دوم: تشریح مطالعات مرکز مشهد و پیشنهاد ایجاد دفتر مشترک تحقیقاتی در افغانستان
به قلم: هادی شریفی
در ادامه مطلب پیشین با عنوان «اکتشاف فراسرزمینی؛ افقی تازه برای توسعه ظرفیت‌های علوم زمین ایران» که به بررسی ظرفیت‌های زمین‌شناسی و معدنی افغانستان و اهمیت توسعه همکاری‌های علمی و فنی با این کشور اختصاص داشت، در این بخش به مطالعات انجام‌شده در مرکز مشهد، نتایج تلفیق داده‌های موجود و چارچوب پیشنهادی برای توسعه مطالعات اکتشافی پرداخته می‌شود.
تمرکز این بخش بر چگونگی تبدیل داده‌ها و اطلاعات موجود به اولویت‌های اکتشافی مشخص، معرفی سه بلوک پیشنهادی در مناطق هرات و فراه و تشریح الزامات اجرایی همکاری‌های مشترک است. در همین راستا، ایجاد دفتر مشترک تحقیقاتی زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ایران و افغانستان در خاک افغانستان، به‌عنوان یکی از پیشنهادهای محوری برای استمرار مطالعات، تبادل اطلاعات و پیگیری برنامه‌های مشترک، مورد توجه قرار می‌گیرد.
از داده‌های موجود تا شناسایی پهنه‌های امیدبخش
یکی از نخستین گام‌ها برای توسعه اکتشافات معدنی در کشورهای همسایه، شناخت و ارزیابی داده‌ها و مطالعات پیشین است. در این رویکرد، به‌جای آغاز فوری عملیات میدانی گسترده و پرهزینه، ابتدا اطلاعات زمین‌شناسی، ژئوشیمیایی، ژئوفیزیکی و سنجش‌ازدور گردآوری، ارزیابی و تلفیق می‌شود تا مناطق دارای اولویت برای بررسی‌های تکمیلی مشخص شوند.
در مطالعات انجام‌شده در مرکز مشهد، از جمله اطلاعات موجود و داده‌های سنجش از دور و ژئوفیزیکی، برای بررسی ظرفیت‌های معدنی افغانستان و شناسایی اولویت‌های پیشنهادی در مناطق همجوار ایران استفاده شده است. خروجی این مرحله، زمینه‌ای برای طراحی برنامه‌ای هدفمند فراهم می‌کند که در مراحل بعدی با مطالعات تخصصی، بررسی‌های میدانی و ارزیابی اقتصادی تکمیل خواهد شد.
سه بلوک پیشنهادی برای مطالعات اکتشافی
بر اساس نتایج مطالعات و تلفیق اطلاعات موجود، سه بلوک پیشنهادی برای ادامه بررسی‌های اکتشافی در مناطق هرات و فراه تفکیک شده است. این بلوک‌ها در مجموع حدود ۳۱ هزار و ۲۰۰ کیلومترمربع وسعت دارند و می‌توانند مبنای برنامه‌ریزی مرحله‌ای برای مطالعات زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی قرار گیرند.
سه بلوک حاصل از تلفیق اطلاعات موجود با تمرکز بر مناطق غرب افغانستان و مجاور مرزهای شرقی ایران
بلوک پیشنهادی | تعداد برگه‌های نقشه ۱:۵۰٬۰۰۰ | مساحت تقریبی | مواد معدنی مورد توجه |
هرات شمالی | ۱۳ | ۸٬۱۰۰ کیلومترمربع | مس، باریت، سرب و روی |
هرات جنوبی | ۱۵ | ۹٬۳۰۰ کیلومترمربع | مس، طلا، سرب و روی، قلع و آهن |
فراه | ۲۲ | ۱۳٬۸۰۰ کیلومترمربع | مس، طلا، قلع و آهن |
مجموع | ۵۰ | حدود ۳۱٬۲۰۰ کیلومترمربع | — |
این پهنه‌ها، محدوده‌های پیشنهادی برای مطالعات تکمیلی هستند و معرفی آن‌ها به معنای اثبات وجود ذخایر اقتصادی یا تعیین قطعی منابع معدنی نیست. تعیین میزان و کیفیت ذخایر احتمالی، مستلزم انجام مراحل بعدی اکتشاف و ارزیابی فنی و اقتصادی است.
برنامه پیشنهادی برای توسعه مطالعات زمین‌شناسی و اکتشاف
برای پیشبرد مطالعات در سه بلوک پیشنهادی، مجموعه‌ای از اقدامات مکمل در نظر گرفته شده است. این اقدامات شامل ژئوفیزیک هوابرد، سنجش از دور، تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی، اکتشافات ژئوشیمیایی و کانی‌های سنگین و تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی اقتصادی است.
۱. ژئوفیزیک هوابرد
در طرح پیشنهادی، انجام برداشت‌های ژئوفیزیک هوابرد با استفاده از روش‌های مغناطیس‌سنجی و طیف‌سنجی گاما مورد توجه قرار گرفته است. مجموع طول خطوط پروازی برآوردشده برای سه بلوک، حدود ۱۴۷ هزار و ۵۰۰ کیلومتر است. فاصله خطوط اصلی در طراحی اولیه حدود ۲۵۰ متر در نظر گرفته شده است.
اجرای چنین برنامه‌ای می‌تواند به شناخت بهتر ساختارهای زیرسطحی، تفکیک واحدهای زمین‌شناسی و شناسایی ناهنجاری‌های قابل بررسی در مراحل بعدی کمک کند. ارقام یادشده، برآوردهای مربوط به طرح پیشنهادی هستند و نباید به‌عنوان عملیات اجراشده تلقی شوند.
۲. سنجش‌ازدور و تحلیل داده‌های ماهواره‌ای
استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و پردازش داده‌های سنجش‌ازدور، امکان بررسی گسترده مناطق هدف را فراهم می‌کند. شناسایی واحدهای سنگی، خطواره‌ها، ساختارهای زمین‌شناسی و نشانه‌های دگرسانی از جمله موضوعاتی است که می‌تواند در این مرحله بررسی شود.
تلفیق نتایج سنجش‌ازدور با اطلاعات زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی، به اولویت‌بندی دقیق‌تر مناطق برای مطالعات میدانی کمک می‌کند و امکان استفاده مؤثرتر از منابع و اعتبارات را در مراحل بعدی فراهم می‌سازد.
۳. اکتشافات ژئوشیمیایی و کانی‌های سنگین
در برنامه پیشنهادی، حدود ۵۰ هزار نمونه برای مطالعات ژئوشیمیایی سه بلوک پیش‌بینی شده است. این تعداد شامل حدود ۳۵ هزار نمونه رسوبات آبراهه‌ای، ۷ هزار و ۵۰۰ نمونه کانی‌های سنگین و ۷ هزار و ۵۰۰ نمونه مینرالیزه است.
نتایج این بررسی‌ها، در صورت اجرا و تحلیل آزمایشگاهی، می‌تواند در شناسایی ناهنجاری‌های ژئوشیمیایی و تعیین مناطق نیازمند بررسی‌های تکمیلی، نقش داشته باشد.
۴. تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی اقتصادی
تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی اقتصادی برای ۵۰ برگه نقشه در مقیاس ۱:۵۰٬۰۰۰ نیز در چارچوب طرح پیشنهادی قرار دارد. برای این بخش، حدود ۱۵ هزار نمونه، به‌طور میانگین ۳۰۰ نمونه به ازای هر برگه، برآورد شده است.
این مطالعات با هدف شناخت دقیق‌تر شواهد کانه‌زایی، ارتباط آن‌ها با ساختارهای زمین‌شناسی و فراهم‌کردن اطلاعات لازم برای ارزیابی‌های بعدی طراحی شده‌اند.
ایجاد دفتر مشترک تحقیقاتی در افغانستان؛ زیرساخت استمرار همکاری
یکی از الزامات مهم برای تبدیل مطالعات اولیه به برنامه‌ای پایدار، ایجاد سازوکاری مشخص برای هماهنگی علمی و فنی میان طرفین است. در همین راستا، ایجاد دفتر مشترک تحقیقاتی زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی ایران و افغانستان در خاک افغانستان به‌عنوان یکی از پیشنهادهای کلیدی مطرح می‌شود.
این دفتر می‌تواند فراتر از یک واحد اداری، به‌عنوان مرکز عملیاتی هماهنگی مطالعات مشترک فعالیت کند و ارتباط مستمر میان نهادهای تخصصی دو کشور را برقرار سازد. از جمله وظایف پیشنهادی آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
• سامان‌دهی و تبادل اطلاعات و داده‌های زمین‌شناسی و معدنی، با رعایت ضوابط و ملاحظات مورد توافق طرفین؛
• هماهنگی و پیگیری برنامه‌های مطالعاتی مشترک و تعیین اولویت‌های پژوهشی؛
• تسهیل اجرای پروژه‌های مشترک در حوزه نقشه‌برداری زمین‌شناسی، ژئوشیمی، ژئوفیزیک و سنجش‌ازدور؛
• برنامه‌ریزی برای آموزش تخصصی، تبادل تجربه و ارتقای توان کارشناسی؛
• ایجاد ارتباط میان مراکز علمی، آزمایشگاهی و شرکت‌های تخصصی فعال در حوزه زمین‌شناسی و معدن؛
• پیگیری نتایج مطالعات و فراهم‌کردن زمینه استفاده از آن‌ها در تصمیم گیری‌های اکتشافی.
بدیهی است تحقق این پیشنهاد به توافق رسمی دو کشور درباره مأموریت، ساختار، نحوه مدیریت، تأمین مالی، تبادل اطلاعات و چارچوب حقوقی فعالیت دفتر نیاز دارد. مرکز مشهد نیز می‌تواند در چارچوب توافق‌های رسمی، ظرفیت‌های علمی و فنی خود را برای پشتیبانی از مطالعات، تحلیل داده‌ها و آموزش تخصصی در اختیار برنامه‌های مشترک قرار دهد.
فراتر از اکتشاف معدنی؛ ظرفیت‌های گسترده همکاری
همکاری‌های پیشنهادی می‌تواند در کنار اکتشاف منابع معدنی، حوزه‌های دیگری از علوم زمین را نیز در بر گیرد؛ از جمله تهیه نقشه‌های زمین‌شناسی و موضوعی، مطالعات مخاطرات زمین‌شناختی، سنجش‌ازدور و شناسایی دگرسانی‌ها، ژئوتوریسم، توسعه موزه‌ها و پارک‌های علوم زمین، گوهرشناسی، فرآوری گوهرسنگ‌ها و مطالعات زمین‌شناسی منطقه‌ای.
همچنین مشارکت دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی، آزمایشگاه‌ها و بخش خصوصی تخصصی، در صورت فراهم‌شدن چارچوب‌های حقوقی و اجرایی لازم، می‌تواند به توسعه خدمات فنی و شکل‌گیری فرصت‌های جدید همکاری منجر شود.
جمع‌بندی؛ حرکت مرحله‌ای به‌سوی همکاری پایدار
مطالعات انجام‌شده در مرکز مشهد و تفکیک سه بلوک پیشنهادی هرات شمالی، هرات جنوبی و فراه، گامی در جهت سازمان‌دهی اطلاعات موجود و طراحی برنامه‌ای هدفمند برای مطالعات اکتشافی در افغانستان به شمار می‌رود. با این حال، ارزش اصلی این مطالعات زمانی آشکار می‌شود که نتایج آن‌ها در قالب یک برنامه مرحله‌ای، همراه با ارزیابی فنی، اولویت‌بندی علمی و سازوکار اجرایی مشخص دنبال شود.
در این مسیر، ایجاد دفتر مشترک تحقیقاتی در افغانستان می‌تواند نقش مهمی در استمرار همکاری‌ها، تبادل داده‌ها، هماهنگی مطالعات و پیگیری نتایج ایفا کند. بهره‌گیری از ظرفیت‌های تخصصی مرکز مشهد، در کنار همکاری نهادهای ذی‌ربط دو کشور، می‌تواند زمینه‌ساز توسعه همکاری‌های منطقه‌ای در علوم زمین و حرکت از مطالعات پراکنده به برنامه‌های منسجم و داده‌محور باشد.
توضیح: اعداد و محدوده‌های ارائه‌شده در این گزارش، مربوط به طرح مطالعاتی پیشنهادی هستند و به‌تنهایی بیانگر اجرای عملیات میدانی یا اثبات ذخایر اقتصادی معدنی نیستند.
