ایران - مشهد مقدس
اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق
زمین و نثر و نظم و زندگی
گوهر شب چراغ
گردآوری و تهیه: سحرناز تاج بخش
حتما شما هم در داستان‌ها و اشعار قدیمی به «گوهر شب چراغ» برخورد کرده اید و احتمالا از شنیدن آن به فکر داستان‌های دور و دراز افتاده اید. حقیقت این است که گوهر شب چراغ، یک کانی ناشناخته یا یک افسانه ی جادویی نیست. این درخشش ناشی از یک نمونه ی فسفرسانس است سبب درخشش سنگ در تاریکی می شود. اگر چه نمونه‌های فسفرسانس در ایران تاکنون گزارش نشده اند اما افغانستان، هند و پاکستان نمونه‌های مشهوری از فسفرسانس دارند. به خصوص نمونه‌های یاقوت که در افسانه‌ها زیاد به گوش می خورند.
ای گوهر در عرفان نماد معرفت، شهود و روشنایی درونی است. در چین باستان آن را نماد قدرت و ثروت می دانستند. سیاحان غربی مانند شاردن سیاح فرانسوی آن را «شاه جواهرات» و «سنگ سلطانی» نام نهاده اند. معروف ترین گوهر شب چراغ در ادبیات ایران، مربوط به تاج خسروپرویز ساسانی است که تاجی بوده مرصع و به سیم و زر و یاقوت و زمرد زینت یافته. به نظر می رسد منظور از شب چراغ، یاقوت‌های رمانی این تاج بوده که به دلیل خاصیت فسفرسانی در شب نیز می درخشیده و به اطراف خود نور می بخشیده است. اما این سنگ، به دلیل اسرار آمیز بودنش در ادبیات جایگاه درخوری دارد که در ادامه به پاره ای از شعرهای ادیبان پارسی اشاره می کنیم:
نه هر گوهر که بینی شب چراغ است نباشد گل به وادی که راغ است اوحدی مراغه ای
چرخ چرا به خاک زد، گوهر شب چراغِ من کافسر گوهران کنم دُرِ ثنای شاه را خاقانی
تا گوهر شب چراغ گم کردم ره بر در دوستان نمی یابم عراقی
برآراسته گردن و گوش و گردون شب از گوهر شب چراغ کواکب سلمان ساوجی
خرد دیباچه ی دیوان راغ است ولیکن عشق دُری شب چراغ است عطار
این گوهر شب چراغ درویش از مخزن خاص کبریایی است فیض کاشانی
شب چراغت را فتیل نو بمال پاک دان زین‌ها چراغ آفتاب مولانا
چو پروانه شب چراغ توام چنان دان که مرغی ز باغ توام نظامی
که شب افروز چندین شب چراغ است که ریحان کار این دیرینه باغ است وحشی بافقی
گفتیم ای خود فروش، خود چه متاعی بگو گر بخری شب چراغ، گر لفروشی خزف خاقانی
به صدگرمی بسوزانم دماغی به دست آرم به شب‌ها شب چراغی نظامی
