ایران - مشهد مقدس
اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق
غار مغان؛ جلوهای از میراث زمینشناختی و ظرفیتهای زمینگردشگری خراسان رضوی
غارها از شاخصترین پدیدههای زمینشناختی هستند که در نتیجه مجموعهای از فرآیندهای طبیعی و در بازههای زمانی طولانی شکل میگیرند. مطالعه این پدیدهها علاوه بر شناخت تاریخ زمینشناختی یک منطقه، میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره سنگشناسی، فرایندهای انحلالی، آبهای زیرزمینی، شرایط محیطی گذشته و تحول چشماندازهای طبیعی در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
در کنار ارزش علمی، غارها از مهمترین ظرفیتهای زمینگردشگری (Geotourism) نیز به شمار میروند؛ ظرفیتی که در صورت معرفی علمی، حفاظت اصولی و مدیریت صحیح میتواند زمینه آشنایی عمومی با میراث زمینشناختی و توسعه گردشگری مسئولانه را فراهم کند.
غار مغان؛ جاذبهای زمینشناختی در پیرامون مشهد
غار مغان یکی از جاذبههای طبیعی و زمینشناختی پیرامون مشهد است که در نزدیکی روستای مغان و در ارتفاعات جنوبغربی این شهر قرار گرفته است. وجود ساختارها و نهشتههای غاری، تالارها و راهروهای متعدد، چشمهها، پرتگاهها و جلوههای متنوع سنگی، این غار را به یکی از پدیدههای قابل توجه طبیعی منطقه تبدیل کرده است.
در منابع و گزارشهای موجود، سابقه شناخت و بازدید از غار مغان به گذشتههای دور نسبت داده شده است. همچنین گزارش شده که در سال ۱۳۲۴ و در جریان یکی از برنامههای کوهنوردی، گروهی از کوهنوردان به غار دسترسی پیدا کردند و در سالهای بعد کاوش بخشهای عمیقتر آن با تجهیزات مناسبتر ادامه یافت.
از آن زمان تاکنون غار مغان مورد توجه کوهنوردان، غارنوردان و علاقهمندان به طبیعت قرار گرفته است.
دسترسی به غار
غار مغان در حدود ۳۵ کیلومتری جنوبغربی مشهد و در نزدیکی روستای مغان قرار دارد. مسیر دسترسی از مشهد از محور خلج به سمت روستاهای منطقه ادامه یافته و پس از عبور از روستاهایی همچون بالندر، اردمه و خانرود به روستای مغان میرسد.
پس از عبور از روستا و طی بخشی از مسیر خاکی، ادامه مسیر تا دهانه غار بهصورت پیاده انجام میشود. قرارگیری غار در محیطی کوهستانی موجب شده است که مسیر دسترسی نیز بخشی از جذابیت طبیعی و زمینگردشگری منطقه باشد.
نمای عمومی دهانه غار مغان و چشمانداز ارتفاعات پیرامونی
ویژگیهای زمینشناختی و طبیعی غار مغان
غار مغان دارای دو دهانه و مجموعهای از تالارها، راهروها و فضاهای زیرزمینی است. دیوارهها و سقف بخشهایی از غار از سنگهای آهکی تشکیل شده و فعالیت فرآیندهای انحلالی در طول زمان در شکلگیری فضاهای غاری آن نقش داشته است.
از جلوههای شاخص داخل غار میتوان به استالاکتیتها و استالاگمیتها و دیگر نهشتههای غاری اشاره کرد که تشکیل آنها حاصل فرایندهای بسیار کند طبیعی در بازههای زمانی طولانی است. وجود چنین ساختارهایی، غار مغان را علاوه بر یک جاذبه طبیعی، به محیطی مناسب برای معرفی فرایندهای زمینشناختی مرتبط با تشکیل و تحول غارها تبدیل کرده است.
در بخشهای مختلف غار تالارهایی با ابعاد و ارتفاع متفاوت، مسیرهای باریک، پرتگاهها و چاههای طبیعی مشاهده میشود. همچنین وجود آب در بخشهایی از غار و شرایط خنک و مرطوب محیط داخلی از دیگر ویژگیهای آن است.
موقعیت غار مغان بر روی تصویر ماهوارهای منطقه
ظرفیت زمینگردشگری
اهمیت غار مغان تنها به فضای داخلی آن محدود نمیشود. چشماندازهای کوهستانی مسیر، طبیعت روستاهای پیرامون، رودخانه مغان، چشمههای طبیعی و پوشش گیاهی فصلی، مجموعهای از عناصر طبیعی را در کنار یکدیگر قرار دادهاند که میتوانند یک مسیر جذاب زمینگردشگری و طبیعتگردی را شکل دهند.
این ظرفیت زمانی ارزش بیشتری پیدا میکند که معرفی پدیدههای طبیعی منطقه با آموزش زمینشناسی، حفاظت از میراث طبیعی و مشارکت جامعه محلی همراه شود.
توسعه زمینگردشگری در چنین مناطقی، علاوه بر افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش پدیدههای زمینشناختی، میتواند به معرفی ظرفیتهای طبیعی کمترشناختهشده، تقویت گردشگری مسئولانه و ایجاد فرصتهای اقتصادی برای جوامع محلی کمک کند.
طبیعت و پوشش گیاهی مسیر دسترسی به غار مغان
بازدید مسئولانه و ضرورت رعایت ایمنی
غار مغان یک محیط طبیعی و در بخشهایی مخاطرهآمیز است. وجود مسیرهای لغزنده، چاههای طبیعی، پرتگاهها، تاریکی کامل و پیچیدگی برخی راهروها موجب میشود ورود به بخشهای داخلی غار بدون تجهیزات مناسب و آشنایی با مسیر با خطر همراه باشد.
ازاینرو بازدید از بخشهای داخلی غار باید با رعایت کامل اصول ایمنی، همراهی افراد آشنا به مسیر یا گروههای حرفهای غارنوردی و استفاده از تجهیزات مناسب از جمله کلاه ایمنی، چراغ روشنایی، کفش مناسب و پوشاک کافی انجام شود.
همچنین شرایط جوی منطقه پیش از حرکت باید بررسی شود و در شرایط نامساعد، بهویژه هنگام بارندگی، از ورود به غار خودداری شود.
میراثی برای نسلهای آینده
پدیدههای غاری حاصل هزاران تا میلیونها سال فرایند طبیعیاند و تخریب بخشی از آنها ممکن است در مقیاس زمانی انسانی قابل جبران نباشد. ازاینرو حفاظت از نهشتههای غاری، خودداری از شکستن یا جابهجایی ساختارهای طبیعی، ننوشتن یادگاری بر دیوارهها و جلوگیری از رهاسازی زباله، از اصول اولیه بازدید مسئولانه از غارهاست.
غار مغان را میتوان بخشی از میراث زمینشناختی خراسان رضوی دانست؛ میراثی که شناخت علمی، معرفی صحیح و حفاظت از آن میتواند زمینه انتقال ارزشهای طبیعی منطقه به نسلهای آینده و توسعه هدفمند زمینگردشگری را فراهم سازد.
ادارهکل زمینشناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمالشرق، معرفی، مستندسازی و ترویج حفاظت از پدیدههای شاخص زمینشناختی منطقه را بخشی از مسیر توسعه دانش عمومی زمینشناسی و بهرهگیری مسئولانه از ظرفیتهای زمینگردشگری میداند.
