معدن فیروزه نیشابور، گنجینه ژئوتوریسمی استان خراسان رضوی

معدن 7000 ساله فیروزه نیشابور، قدیمی ترین معدن فیروزه جهان محسوب می شود که در طول این سالها، فعال بوده و استخراج در آن به صورت منظم صورت گرفته است. این معدن از نظر تولید، به عنوان بزرگترین معدن نیز شناخته می شود. فیروزه ایرانی در جهان شناخته شده است و از آن برای سنجش کیفیت سایر فیروزه ها استفاده می شود. این سنگ قیمتی به عنوان عیار شناخته شده است. قدیمی ترین تراش فیروزه معدن نیشابور، یک مجسمه به شکل گوساله است، که حدود 7000 سال قدمت دارد و در حال حاضر در موزه ایران باستان نگهداری می شود.

راه دسترسی:
این معدن، در 53 کیلومتری شمال غرب نیشابور، خارج از محدوده شهر و در دامنه جنوبی رشته کوه بینالود قرار گرفته است.
از نیشابور که به سمت شهر فیروزه حرکت کنید، وارد جاده فیروزه می شوید، دو راهی را به سمت چپ حرکت کرده و جاده را تا روستای معدن سفلی و علیا ادامه می دهیم. مسیر هر دو روستا در انتها با هم تلاقی دارد و تا سر در معدن ادامه پیدا می کند.

مشخصات معدن فیروزه
فیروزه از فسفات مس، آهن، آلومینیوم و مولکول آب تشکیل شده است ناخالصی هایی مانند منگنز و روی هم به میزان کمی در آن وجود دارند. وجود مولکول آب یعنی فیروزه یک فسفات آبدار آلومینیوم و مس است که 3 الی 4 مولکول آب تبلور در ساختار آن وجود دارد. معمولاً اکثر معادن روی خط گسل های آتشفشانی قرار دارند. با وقوع لرزش ها، مواد معدنی یا به صورت مذاب و ماگما آزاد شده و بر روی سنگ بستر قرار می گیرند و یا در درون زمین و با توجه به مقاومت سنگ بستر در دل سنگ نفوذ می کنند. به مرور زمان و تحت تأثیر فشار زیاد، در خلل و فرج سنگ بستر نفوذ کرده و با توجه به عناصر سنگ میزبان، ماده معدنی شکل می گیرد. در این منطقه، به دلیل وجود سنگ بستر مس و آهن، تبدیل به فیروزه می شوند. در هر قسمتی که درصد مس بالاتر باشد، سنگ به رنگ آبی و هر قسمت که یون های آهن بیشتری داشته باشد، سنگ به رنگ سبز آبی در می آید. دو نوع سنگ فیروزه به نام های عجم و شجر وجود دارند که نوع عجم آن رگه ندارد و صاف است و نوع شجر رگه دار است.
در حال حاضر 9 کشور در سرتاسر دنیا دارای معدن فیروزه هستند ولی مرغوب ترین و باکیفیت ترین فیروزه جهان، متعلق به معدن فیروزه نیشابوراست.

این معدن از تونل های متعددی تشکیل شده است که شامل حدود ۱۵ تونل اکتشافی و حدود هشت تونل استخراجی می باشد. ارتفاع تونل ها در طول مسیر کم و زیاد می شود به نحوی که در عبور از تونل گاهی ناگزیر از خم کردن سر خود می شویم.

سرتاسر تونل برق کشی صورت گرفته و نور آن از طریق لامپ های روشن تأمین می شود. در نقاط روشن تونل به وضوح می توان رگه های فیروزه ای را بر روی دیواره ها مشاهده کرد.

عکاس: محسن رحیمی عنبران

استخراج سنگ های فیروزه، توسط کارگران به شیوه کارگاه و پایه صورت می گیرد. رگه های فیروزه به صورت عمودی هستند و بنابراین استخراج به صورت طبقه طبقه صورت می گیرد. تاکنون 18 طبقه استخراج از معدن فیروزه انجام گرفته است و طول تونل های ایجاد شده 50 کیلومتر می باشد. در حین استخراج، معمولاً رگه‌های ما بین سه تا پنج میلی‌متر استخراج می شوند. از مجموع کل عملیات استخراجی (حدود ۳۰ هزار تن حفاری) در حدود ۴۰ تن سنگ خام فیروزه و حدوداً بین یک پنجم تا یک هشتم از آن فیروزه خالص استخراج می شود. میزان ذخیره معدنی هشت هزار تن برآورد شده است و با احتساب استخراج 40 تن فیروزه به صورت سالیانه، به نظر می رسد که تا 200 سال آینده این معدن به صورت فعال باقی بماند.

از ابتدا تا کنون بهره برداران متعددی در این معدن مشغول به فعالیت بوده اند ولی از سال 1381 بهره‌برداری آن به شرکت تعاونی روستای منطقه رسید. این شرکت تعاونی مربوط به مردم روستای علیا و سفلی شهر فیروزه است که ۳۴۲ نفر عضو دارد و همه از ساکنین همین روستا هستند و در طول این سالها فعالیت معدن رو به رشد بوده است.
در معدن فیروزه نیشابور کار تراش سنگ صورت نمی گیرد و تنها به تولید سنگ خام پرداخته می شود، ولی این امر به مفهوم خام‌فروشی این سنگ نیست. خام‌‌فروشی به این معناست که سنگ معدنی به صورت خام از کشور خارج شود. چون صادرات سنگ خام فیروزه در ایران ممنوع است، خام فروشی برای فیروزه صادق نیست.
در این معدن، ابتدا فرآوری‌های اولیه روی سنگ‌ها انجام می‌شود و بعد آن را به کسانی که کار تراش را انجام می‌دهند، فروخته می شود. معمولاً تراش سنگ در شهر فیروزه، دو روستای علیا و سفلی، نیشابور و مشهد صورت می گیرد که منجر به اشتغال زائی فراوانی در این زمینه شده است. همچنین فیروزه‌کوبی در شهرستان‌هایی نظیر اصفهان و نیشابور نیز انجام می‌گیرد.

فیروزه مصرف صنعتی ندارد و کاربردهای فیروزه در حال حاضر فقط به صورت سنگ‌های قیمتی و هم‌چنین در صنایع دستی است. در حال حاضر بازدید از این معدن، به عنوان یک جاذبه ژئوتوریستی پرطرفدار، با پرداخت ورودی اندکی، برای عموم امکان پذیر است.