ایران - مشهد مقدس
اداره کل زمین شناسی و اکتشافات معدنی منطقه شمال شرق
نگرش کاربردی در پیشبرد اهداف سازمانی و پاسخ به نیازهای برون سازمانی
مخاطره (فرونشست) در استان خراسان رضوی
توسط: هادی شریفی
فرونشست زمین، پدیدهای آهسته، نامحسوس و مخرب است که در اثر عواملی چون نوع خاصی از خاک های ریزدانه و مسئله دار، استخراج معادن، برداشت منابع هیدروکربوری و در مناطق کارستی و اما عمدتاً و به طور قاطع، در نتیجه برداشت بیرویه و بیش از حد مجاز از منابع آب زیرزمینی رخ میدهد. این فرآیند موجب فشرده شدن لایههای خاک، به خصوص در آبرفت شده و نشست سطح زمین و در مواردی ایجاد شکاف در آن را به دنبال دارد.
با توجه به اینکه کلانشهر مشهد چندین سال است که در پی خشکسالی های متوالی و همزمان افزایش جمعیت و تقاضای بیشتر مصارف با کمبود آب مواجه شده و وابستگی فزایندهای به منابع آب زیرزمینی پیدا کرده است، این برداشتهای اجباری سبب تشدید بحران فرونشست شده و زیرساختهای این شهر را در معرض خطر جدی قرار داده است.
شتابگیری فرونشست در شمال غرب و جنوب شرق مشهد
نرخ نشست شهر مشهد که از سال 1385 به طور جدی آغاز شده، از حدود 10 سانتیمتر به 25 سانتیمتر نیز رسیده بود. طبق آخرین پردازش، نرخ حدود 15 تا 18 سانتیمتر را در شهر مشهد نشان میدهد. البته این نرخهای بیشینه، مساحت کوچکی را درگیر کرده و در حال حاضر بیشترین محدوده در حال نشست، منطقهای است که شدیداً تحت تأثیر برداشت آب های زیرزمینی قرار دارد؛ دشتی که بین مشهد و چناران کشاورزی گسترده دارد و منتهی الیه شرقی آن به دشت توس معروف است.
پردازش تصاویر در مطالعات اخیر که مربوط به بازه سال 2022 تا 2024 است، نشان میدهد که شیب نمودار نشست در نقاط نزدیک به حرم مطهر رضوی، افزایش قابل توجهی پیدا کرده است که نشان میدهد نرخها با شتاب بالایی در حال افزایش هستند. با توجه به احتمال ساخت و سازهای جدید، از جمله احداث پارکینگ، و شتاب فزاینده فرونشست در این منطقه، توصیه شده است که در محدوده اطراف حرم عملیات ساختمانی یا توسعهای با مطالعات پیوست فرونشست با هدف پیشبینی نرخ نشست انجام گیرد. لازم به ذکر است با کاهش ذخیره آب سد دوستی و افزایش برداشت از چاههای بهرهبرداری داخل شهر یا اطراف شهر به دلیل خشکسالی، نرخ نشست در محدوده های یاد شده افزایش پیدا کرده است.
برداشت بی رویه آب های زیرزمینی عامل اصلی فرونشست
کشور ما حدود چهار دهه گرفتار روند فزاینده فرونشست زمین شده است. این پدیده از رفسنجان آغاز شد و به تدریج در سایر دشت های کشور فراگیر شد اما متأسفانه تاکنون به غیر از مطالعات نرخ، هیچ اقدام موثر اجرایی برای مدیریت منابع آب و اجرای راهکارها صورت نگرفته و ما همچنان در فاز مطالعاتی ماندهایم.
قریب به 98 درصد موارد مرتبط با فرونشستها، مرتبط با برداشت آب زیرزمینی است که عامل اصلی این مخاطره است و تنها راه مقابله و کنترل این پدیده نیز مدیریت هدفمند منابع آب است.
خراسان رضوی با شش دشت بحرانی در وضعیت هشدار
سازمان زمینشناسی در سالیان گذشته برای کل کشور در مقیاس یک دوم میلیونیم نقشه پیش بینی خطر فرونشست تهیه کرده، و استان خراسان رضوی یکی از استانهایی است که بیشترین احتمال خطر فرونشست در سطح زیاد تا بسیار زیاد برای آن پیشبینی شده و همان پیش بینی ها در حال اتفاق است.
از 45 دشت استان خراسان رضوی، 17 دشت درگیر پدیده فرونشست شدهاند. مهمترین این دشتها شامل 6 دشت بحرانی مشهد، نیشابور، جوین، کاشمر، بردسکن، خواف و پس از آن دشتهای فریمان، تربت جام و جلگه رخ هستند.
متأسفانه وضعیت دشت مشهد نیز مانند سایر کلان شهرها بحرانی است؛ نه صرفاً به لحاظ نرخ، بلکه به لحاظ سازه ها و تأسیسات حیاتی در معرض خطر، این امر باعث شده دشت مشهد در اولویت مطالعات سازمان قرار گیرد.
خروج صدها کیلومتر مربع از اراضی از چرخه بهرهبرداری
آثار مخرب فرونشست، شامل شکافهای عمیق و طولی در سطح زمین و خروج اراضی از چرخه استفاده جهت کشت و سایر کاربری ها هستند. در مشهد 130 کیلومتر مربع در شمال و 390 کیلومتر مربع در جنوب شرق از جمله اراضی است که عملاً غیرقابل استفاده شدهاند. ابعاد بحران در سایر دشتهای بحرانی استان نیز بزرگ است؛ نیشابور به تقریب 1500 کیلومتر مربع، جوین 224 کیلومتر مربع، بردسکن 250 کیلومتر مربع، بجستان 450 کیلومتر مربع و خواف 143 کیلومتر مربع زمینهایی هستند که از کاربری متعارف خارج شدهاند.
در حال حاضر تهیه"نقشه ریسک مخاطره فرونشست و مطالعه هندسه آبخوان ها" در دستور کار قرار دارد که می تواند بهترین راهکار کوتاه مدت در پیش بینی، پیشگیری و مدیریت بحران باشد.
در نتیجه این اقدام مدیریت منابع آب بر اساس اهمیت زیرساختها متمرکز و به صورت تدریجی و هدفمند گسترش خواهد یافت.
